Je leest:

Oud vaccin tegen COVID-19

Oud vaccin tegen COVID-19

Interview met hoogleraar experimentele interne geneeskunde Mihai Netea

Auteur: | 10 september 2020

Het kan nog wel even duren voordat er een vaccin tegen corona is. Tot die tijd is het belangrijk om kwetsbare mensen te beschermen. Lukt dat door ze te vaccineren met het tuberculosevaccin? Dit onderzoekt internist-infectioloog Mihai Netea.

Coronadenktank

Dit is de elfde aflevering van de reeks ‘Coronadenktank’. We spreken experts uit verschillende wetenschappelijke disciplines over de coronacrisis. Elk interview eindigt met een vraag aan iemand uit een totaal andere discipline. Deze gesprekken vormen een eerste aanzet voor de multidisciplinaire coronadenktank die NEMO Kennislink momenteel organiseert. Ga naar de denktank.

COVID-19 is een nieuwe ziekte, maar opmerkelijk genoeg kan een oud vaccin weleens helpen om het te bestrijden. Mogelijk beschermt dit vaccin zorgpersoneel en andere kwetsbare groepen om zo de tijd tot een coronavaccin te overbruggen.

Het gaat hierbij om het zogeheten BCG-vaccin. Dit wordt al jaren gebruikt tegen tuberculose, maar werkt dus mogelijk ook tegen COVID-19. Hoogleraar Experimentele Interne Geneeskunde Mihai Netea van het Radboudumc onderzoekt momenteel het effect van dit BCG-vaccin op het coronavirus. NEMO Kennislink interviewt hem hierover.

Mihai Netea is internist-infectioloog in het Radboudumc. Naast zijn werk als arts werkt hij als hoogleraar Experimentele Interne Geneeskunde. Hij doet uiteenlopend onderzoek naar het immuunsysteem.

Wanneer dachten jullie ‘dit vaccin moeten we ook voor COVID-19 gaan testen?’

“We wisten dat het minimaal twee jaar zou duren voor er een vaccin zou komen en dat er in de tussentijd geen bescherming zou zijn. Toen duidelijk werd hoe groot de problemen in Wuhan waren, beseften we dat de kans groot was dat dit zich zou verspreiden over de wereld. We zijn toen direct begonnen met protocollen te schrijven voor nieuw BCG-onderzoek. Op 10 maart hadden we goedkeuring van de medisch ethische commissie. Op 11 maart erkende de WHO de COVID-19-uitbraak als een pandemie.”

Welke redenen hebben jullie om aan te nemen dat het BCG-vaccin bij COVID-19 zou werken?

“We hadden al diverse BCG-onderzoeken lopen. Het idee dat BCG bij verschillende soorten infecties kan helpen, was er dus al. De hypothese dat COVID-19 er een van zou kunnen zijn, was snel gemaakt. Recent hebben we laten zien dat ouderen tachtig procent minder kans hebben op het ontwikkelen van luchtweginfecties na een BCG-vaccinatie. Daarmee is nog niet gezegd dat het ook tegen COVID-19 werkt, maar het zijn hoopgevende resultaten.”

Zo werkt het vaccin

Een paar jaar geleden stuitte een onderzoeker in het lab van Mihai Netea per toeval op het gunstige effect van het tuberculosevaccin BCG. In een experiment bekeek ze het effect ervan op de afweer tegen tuberculose. Om te controleren of de waargenomen reactie specifiek voor deze ziekte was, deed ze nog een proef. Daarbij ging ze na hoe het vaccin werkte op de afweer tegen een schimmel. De hypothese was dat niets zou gebeuren. Maar opvallend genoeg verhoogde het vaccin ook de afweer tegen de schimmel. Toen de onderzoekers de experimenten herhaalden, gebeurde het opnieuw.

Hoe dat kan zit zo. Het tuberculosevaccin zorgt voor de aanmaak van gespecialiseerde immuuncellen. Bij een volgende besmetting pakken zij de tuberculosebacterie direct aan. Ze herinneren zich de ziekteverwekker. Daarnaast geeft het vaccin een boost aan de aangeboren afweer, die de eerste verdedigingslinie vormt. Die cellen reageren veel sneller en richten zich op alle indringers. Netea ontdekte dat deze cellen, in tegenstelling tot wat altijd gedacht werd, ook een geheugen hebben. Ze worden actiever na een BCG-vaccinatie en leiden gespecialiseerde immuuncellen naar de plaats van infectie met behulp van signaaleiwitten (cytokinen). Daarbij lijkt het niet uit te maken welke ziekteverwekker het lichaam binnendringt.

BCG verhoogt de activiteit van de aangeboren afweer. Leidt dat ook tot daadwerkelijke afname van ziektegevallen?

“Ja. Al kort na de introductie van het vaccin in 1921 lieten studies een afname in kindersterfte zien in verschillende landen. Die kon niet alleen worden verklaard doordat er minder kinderen stierven aan tuberculose. Vijftien jaar geleden verscheen er een studie die liet zien dat na BCG-vaccinatie in Guinee-Bissau ook het aantal luchtweginfecties en sepsis (vroeger ook wel bloedvergiftiging genoemd) onder kinderen afnam. In 2018 deden wij een studie waarin gezonde vrijwilligers een BCG-vaccinatie of een placebo kregen, gevolgd door een vaccinatie tegen gele koorts. De groep die een BCG-vaccinatie kreeg, bleek beter in staat het gelekoortsvirus uit het vaccin op te ruimen.”

In het begin van de crisis lazen we veel over een zogeheten cytokinestorm bij patiënten met ernstige COVID-19. Bij hen is de afweerreactie té sterk. Is het niet gevaarlijk om deze mensen een vaccin te geven dat de afweer een boost geeft?

“Nee. Mocht het zo zijn dat het afweersysteem veel harder gaat werken en er tijdelijk meer cytokinen (zie kader, red.) worden afgegeven, dan gaat het virus sneller dood. En als er minder virus in het bloed aanwezig is, krijg je juist minder systemische inflammatie (ontstekingen door heel het lichaam, red.) en minder klachten. Bovendien trekt recent onderzoek die cytokinestorm bij corona in twijfel.”

Mihai Netea onderzoekt of het BCG-vaccin tegen tuberculose helpt tegen het nieuwe coronavirus.

Jullie zijn tijdens de coronacrisis al vier studies met BCG gestart. Jullie kijken naar het effect van het BCG-vaccin bij zorgpersoneel en bij ouderen. En onlangs begonnen jullie een studie met gezonde vrijwilligers tussen de 18 en 50 jaar. Hoe zien die onderzoeken eruit?

“We begonnen met het onderzoek bij zorgpersoneel omdat zij de grootste kans hadden om besmet te worden. Snel daarna volgde het onderzoek onder ouderen, omdat zij een risicogroep vormen. Beide studies zaten ontzettend snel vol. Ik had niet gedacht dat het mogelijk was, maar binnen drie weken hadden we genoeg vrijwilligers. Een deel van hen is gevaccineerd, een deel kreeg een placebo. Iedereen houdt in een app bij hoe hij zich voelt en of hij klachten heeft. Deze week starten we een groot onderzoek met 22 ziekenhuizen waarbij zevenduizend kwetsbare ouderen het BCG-vaccin of een placebo krijgen om het effect van BCH op luchtweginfecties, waaronder COVID-19, te bepalen.”

“Omdat niet alle mensen een sterke immunologische reactie op een BCG-vaccinatie hebben, kijken we in een vierde studie onder gezonde vrijwilligers of we de boost die BCG geeft, kunnen versterken door bestaande middelen toe te voegen zoals het BMR-vaccin (tegen bof, mazelen en rodehond). Al die onderzoeken lopen nog.”

Is jullie onderzoek nu moeilijker uit te voeren nu er minder besmettingen zijn?

“Ja. Als het aantal besmettingen nu even hoog zou zijn als in maart of april, waren we al bijna klaar geweest. Nu er minder zieken zijn, duurt het onderzoek langer.”

Hebben jullie een tweede golf nodig voordat jullie iets over nut van het vaccin kunnen zeggen?

“Ja, ik denk het wel. Al is het voor ons land natuurlijk het beste als die er niet komt. Maar ook zonder een tweede golf is het onderzoek nuttig. Wij volgen namelijk alle infecties, dus bijvoorbeeld ook influenza. Mocht er in het najaar een tweede golf komen, dan weten we een paar maanden daarna of dit vaccin nuttig is bij COVID.”

Uitgelicht door de redactie

Biotechnologie
‘Ik weet zeker dat het nog veel sneller kan’

Geneeskunde
Migraine is meer dan alleen hoofdpijn

Biologie
Oud vaccin tegen COVID-19

BCG is geen ideaal vaccin voor tuberculose, het werkt goed bij kinderen, maar veel minder goed bij volwassenen. Bij COVID-19 vormen juist de ouderen de populatie die een vaccin nodig hebben.

“Tuberculose wordt veroorzaakt door een ingewikkelde bacterie die heel moeilijk te bestrijden is. Het is niet voor niets dat er na al die jaren nog steeds maar één vaccin voor tuberculose is. Dat het vaccin bij tuberculose voornamelijk goed bij kinderen werkt, betekent niet dat dit ook bij COVID zo is. Daar kunnen we nog niets over zeggen.”

Hoe komt het eigenlijk dat kinderen minder vatbaar zijn voor corona?

“Helemaal bekend is het nog niet, maar een hypothese is dat kinderen minder ACE2-receptoren in de longen hebben. Het coronavirus dringt het lichaam binnen door te binden aan de ACE2-receptor op cellen die onder andere in de neus zitten. Normaal bindt ACE2 (een molecuul dat betrokken is bij de bloeddrukregulatie, red.) aan die receptor. Maar het coronavirus blijkt er ook goed op te passen. Je kunt het virus als een sleutel zien en de receptor als het slot van de cel. Ze passen precies in elkaar en door de binding kan het virus naar binnen. Het is pure mazzel dat kinderen niet zoveel van deze receptoren hebben. Bedenk maar wat de maatschappelijke impact zou zijn als zij net zo ziek zouden worden als ouderen.”

Mocht uit jullie onderzoek blijken dat een BCG-vaccinatie nuttig is, hoe lang zou het effect dan stand moeten houden?

“We verwachten dat het vaccin ongeveer twee tot maximaal vijf jaar bescherming biedt. Dat komt overeen met de periode die we waarschijnlijk moeten overbruggen voor er een vaccin specifiek voor corona is. Als het BCG-vaccin werkt, is het een handig vaccin om voor toekomstige pandemieën klaar te hebben liggen, want dan zal het wederom een tijd duren voordat er een specifiek vaccin is.”

Mocht het werken; hebben we dan voldoende BCG-vaccins op voorraad? Zonder dat de bestrijding van tuberculose in gevaar komt?

“Daar maak ik me wel grote zorgen over. Niemand maakt zich klaar om extra tuberculosevaccin te gaan produceren. Iedereen is bezig met onderhandelingen over een eventueel COVID-19-vaccin. Mochten de BCG-studies positief zijn, dan zullen veel landen extra vaccins willen hebben. En dat kan grote gevolgen hebben voor kinderen in Afrika en India die het vaccin voor tuberculose nodig hebben.”

Netea vreest dat de wereld niet klaar is voor grootschalige productie van BCG en dat dit ten koste gaat van vaccinaties in Afrika en India waar BCG gebruikt wordt om kinderen tegen tuberculose te beschermen.

Jullie idee is om BCG te gebruiken totdat er een ander vaccin is. Een ander lid van onze coronadenktank, Ruud Verdaasdonk (hoogleraar Health Technology Implementation bij de Universiteit Twente) heeft de volgende vraag voor je bedacht over het COVID-vaccin: “Er zijn meer dan honderd vaccins in ontwikkeling gebaseerd op verschillende werkingsmechanismen. Welk mechanisme acht je het meest kansrijk? Is er al een strategie bedacht en zijn er internationale afspraken hoe het vaccin in fases verdeeld gaat worden?”

“Het is moeilijk om te voorspellen welke van de vaccins het beste gaat werken. Verschillende soorten vaccins hebben al gunstige effecten op het immuunsysteem laten zien in de eerste dier- en celexperimenten. Of we daar ook echt iets aan hebben moet blijken uit studies waarin de vaccins op grote groepen mensen getest worden. Ondertussen voeren landen discussies over de eerlijke distributie van vaccins.”

Een van onze lezers wil graag van je weten of we ooit nog van corona afkomen. Kan dit virus vanzelf uitdoven? Of is het nodig om een coronavaccin in het rijksvaccinatieprogramma op te nemen om het virus op die manier onder controle te houden?

“Nee, dit virus zal bij ons blijven. Om het virus onder controle te krijgen, is een vaccin heel belangrijk.”

De volgende expert in deze serie interviews is Marie Rosenkrantz van het NSCR (Nederlands Studiecentrum Criminaliteit en Rechtshandhaving). Zij onderzoekt het effect van mondkapjes op afstand houden in publieke ruimtes, in opdracht van het RIVM. Mihai Netea stelt haar de volgende vraag: “Hoe kan je ervoor zorgen dat mensen, ook in drukke gebieden, 1,5 meter afstand houden?”

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 10 september 2020

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.