Je leest:

Kan kunstmatige intelligentie creatief zijn?

Kan kunstmatige intelligentie creatief zijn?

Auteurs: en | 23 maart 2018

Technologie is mede voortgekomen uit creatieve ideeën van de mens. Zijn we nu op een punt waarop we óók die creatieve ideeën kunnen doorgeven? Met andere woorden: kunnen machines creatief zijn?

KennisCafé 16/4: Hoe verzin je het?

Zonder creativiteit kom je nergens, lijkt het wel. Wat voor soort werk je ook doet, als je creatieve oplossingen kunt verzinnen heb je een streepje voor. Creatief zijn is meer dan een leuke hobby of het domein van de kunstenaar, architect of ontwerper, het is een manier om relevant te blijven. Maar wat is creativiteit? Hoe werkt het? Kan iedereen creatief zijn of heb je er speciaal talent voor nodig? Kun je het leren? Kan een computer het leren? En wat is de rol van creativiteit in kennisontwikkeling en wetenschap? Maandagavond 16 april om 20:00 in de Balie (A’dam) duikt KennisCafé in de wetenschap achter creativiteit.

De verticale lijn die ik net op papier heb gezet begint vanzelf te groeien. Eerst tot een rechthoek, waarin vervolgens het gezicht van een simpel poppetje verschijnt. Ik ben onder de indruk. Niet vanwege de kwaliteit van deze Mona Lisa, maar wel van het feit dat zij zojuist volledig door een computer werd getekend. Het kunstje komt uit de koker van Google, en je kunt er zelf ook mee aan de slag. Naast de Mona Lisa kun je de computer een hele dierentuin aan dieren laten tekenen, of een reeks gebruiksvoorwerpen. Als ze maar met een paar lijnen te tekenen zijn.

De Mona Lisa van Leonardo da Vinci (links) en een impressie getekend door een kunstmatig neuraal netwerk op basis van een groot aantal schetsen van mensen (rechts).

Hoe doet de computer dat? Is hier een digitale meester in spe aan het werk, die met iets meer oefening de mooiste kunststukken op papier zet? En wat kan de computer nog meer: muziek componeren of teksten schrijven? Het lijkt erop dat kunstmatige intelligentie babystapjes zet in de wereld van de schone kunsten. Mag je dit creativiteit noemen?

Uitgelicht door de redactie

Geneeskunde
‘Niemand gaat bewust onveilig werken’

Biologie
Waarom winterslapers gezond wakker worden

Klimaatwetenschappen
De aarde opwarmen met 130 kilometer per uur

Creativiteit

De belangrijke vraag is wat creativiteit is. Wetenschappers hebben er geen eenduidige definitie voor. Hoogleraar sociale en organisatiepsychologie Carsten de Dreu ziet creativiteit als een product, inzicht of idee dat nieuw en origineel is en tegelijkertijd ergens op slaat. Aan de Universiteit Leiden onderzoekt hij de neurobiologie en psychologie achter creativiteit op de werkvloer en in de wetenschap. Hij schreef er het boek Creativiteit krijg je niet voor niks over.

Iets telt als creativiteit als het een toegevoegde waarde heeft, zegt hij. Iemand die voor het eerst een viool in zijn handen heeft, produceert wellicht klanken die niemand ooit speelde, maar het klinkt raar en vals. Er komt dus niks creatiefs uit. Terwijl iemand die de viool kan hanteren en zowel klassiek als jazz heeft leren spelen, die twee genres kan combineren tot een origineel, goed klinkend stuk. Dat is wél creativiteit. De Dreu: “Creativiteit is voor een groot deel een sociale beoordeling door anderen.”

De ene creatieve uitspatting is de andere niet. De wetenschap naar creativiteit maakt onderscheid tussen problemen oplossen en originaliteit genereren. Wie met een innovatief inzicht komt om het computernetwerk binnen een bedrijf efficiënter te maken, lost een probleem op. Terwijl iemand die een schilderij maakt originaliteit genereert.

Flexibiliteit en volhardendheid

Creativiteit is een inspanning van het hele brein, niet alleen van de rechter hersenhelft zoals lang werd gedacht. Bij creatief denken doen bepaalde hersengebieden wel sterker mee dan andere.

Een volgende vraag die we moeten stellen is: Waar vind je creativiteit terug in de hersenen? Een precies antwoord is er niet. De neurowetenschap van creativiteit staat nog in de kinderschoenen. Desondanks zijn er grofweg twee hersennetwerken die steeds weer opduiken, weet De Dreu. “Het eerste netwerk hangt samen met de mogelijkheid om flexibel te denken, en te kunnen switchen van perspectief en tussen stukjes tegenstrijdige informatie.” De hersenstof dopamine lijkt hierbij een belangrijke rol te spelen. “Aan de andere kant zien we continue activatie van netwerken in de prefrontale cortex, in gebieden betrokken bij geheugen, verwerken van informatie, beslissingen nemen en langetermijnplanning.”

Je kan creativiteit omschrijven als een combinatie van losjes en flexibel denken aan de ene kant, en gecontroleerd en systematisch werken aan de andere kant. Out of the box-denken en tegelijkertijd volhardend zijn. “In de psychologie gaan we ervan uit dat verschillende vormen van creativiteit – de composities van Bach, de schilderijen van Van Gogh en de relativiteitstheorie van Einstein – dezelfde hersenprocessen met zich meebrengen.” Daarbij komt dat vlieguren maken heel belangrijk is voor creativiteit, volgens De Dreu. “We zien dat de meer creatieve geesten, zoals schrijvers, componisten en wetenschappers, over het algemeen ontzettend veel geoefend hebben in hun tak van sport.”

Verbindingen slaan

Kortom: mensen kunnen getraind worden om creatief te denken. Creativiteit vereist een soort willekeurige wandeling door de hersenen en de kennis die daar zit, waarbij je af en toe verbindingen slaat tussen stukjes informatie. De Dreu: “Ons eigen brein loopt alle mogelijke oplossingen na en houdt die tegen het licht, tot je de best passende oplossing tegenkomt voor het probleem. Heb je die gevonden? Bingo! Dat is het zogenaamde eureka-moment.”

Een computer kan die wandeling simuleren, door op zoek te gaan naar de best passende verbinding tussen stukjes informatie. De opgeslagen kennis waar de computer langs wandelt, moet er natuurlijk eerst ingestopt worden. “De input waarmee je een computer voedt is te vergelijken met de vlieguren, de vaardigheden die mensen verwerven door eindeloos te oefenen”, aldus De Dreu.

Maar er zit een addertje onder het gras. Creativiteit behelst meer dan slimme bruggen kunnen slaan tussen losse stukken informatie. “Je hebt ook een soort evaluatiemechanisme nodig. Welk idee houd je vast en welke honderd andere laat je lopen?” Hoe de hersenen ideeën evalueren is onbekend. “Veel verder dan ‘intuïtie’ zijn we nog niet. Het valt ook nog niet te simuleren.”

Machines creatief maken

Nu de vraag hoe we de aspecten die horen bij creativiteit inbouwen in machines, zonder hersennetwerken, zonder dopamine, zonder ‘intuïtie’. En hoe we zo’n kunstmatige intelligentie kunnen gebruiken.

Het album Hello World van SKYGGE werd volledig door kunstmatige intelligentie gecomponeerd. Het is hier te beluisteren.

In sommige gevallen lijken machines al vleugjes creativiteit te hebben, zoals die schetsjes aan het begin van dit artikel. Verder zijn er programma’s die bijvoorbeeld muziekstukken componeren. Of die robotliedjes origineel zijn? Luc Steels, professor kunstmatige intelligentie van de Vrije Universiteit Brussel (en zelf componist) is voorzichtig.

“Misschien is de compositie van zo’n nummer nog niet eerder gemaakt, maar het resultaat is afhankelijk van de muziek waarmee je het algoritme trainde”, zegt hij. “Als er nummers van de Beatles in gingen, dan komt er een Beatles-achtig liedje uit. Persoonlijk denk ik dat kunstmatige intelligentie heel geschikt is voor het maken van ‘muzak’, niet opvallende achtergrondmuziek.”

Leren tekenen

Creatief zijn vergt oefening, voor zowel de mens als de computer. Het bij kunstmatige intelligentie vaak gebruikte deep learning heeft nogal wat weg van de manier waarop een brein leert en onthoudt. Informatie komt vast te liggen in de sterkte van verbindingen tussen een groot aantal gesimuleerde ‘hersencellen’, een neuraal netwerk.

Deze netwerken blijken uitstekend in het herkennen (en reproduceren) van vormen, en belangrijk, ze gaan goed om met variaties. Of een giraffe nu groot of klein is, of je hem van opzij of van voren ziet, tussen de bomen of in het open veld, een algoritme kan het dier eruit pikken. Hoe kunstmatige intelligentie beelden verwerkt en herkent, wordt uitgebreider in dit artikel beschreven.

Een kunstmatig neuraal netwerk kan net als de mens giraffes herkennen, ongeacht de grootte, de positie van waar je ze ziet of de achtergrond.

Maar hoe train je zo’n netwerk dan? Bij Google gebruikten ze een database met zo’n 50 miljoen kleine (menselijke) schetsjes. Er zitten bijvoorbeeld zo’n 122.000 giraffes in, 125.000 regenbogen en 123.000 politieauto’s. Het is goed om te beseffen dat zelfs het getrainde neurale netwerk geen notie heeft van wat een giraffe is, of hoe hij leeft, of wat een dier überhaupt is. Het netwerk bevat enkel informatie van hoe ruim honderdduizend mensen een giraffe tekenen.

Beperking

Sommige kunstmatige neurale netwerken leveren verbluffende resultaten, en wekken indruk van creativiteit. Maar er is een beperking, die we volgens Steels niet moeten vergeten. “Kunstmatige intelligentie is volledig afhankelijk van de informatie die we erin stoppen en kan ook geen verbinding maken met informatie die er niet in zit”, zegt hij.

Kunstmatige intelligentie kan helpen om ziektes op te sporen op medische scans.

Hij geeft het voorbeeld van kunstmatige neurale netwerken die worden getest in ziekenhuizen, om hartritmestoornissen te vinden of tumoren op te sporen. Voorlopige resultaten laten zien dat kunstmatige intelligentie dit soms beter doet dan specialisten. “Dat is prachtig, maar je moet je bewust zijn van wat er wel en niet in de data zit. Een neuraal netwerk kan niet bepalen waar een hartritmestoornis vandaan komt, dat doet een arts met een vollediger beeld van de patiënt. Dat is volgens mij precies waarom je iets nodig hebt wat je creativiteit kan noemen: buiten de kaders en de beschikbare informatie kijken.”

Creatiever door algoritmes

Is kunstmatige intelligentie niet creatief omdat het mensen slechts nadoet? Kunstenaars laten zich toch ook inspireren en hergebruiken stukken? “Natuurlijk gebeurt dat”, zegt Steels, “Bach nam voor nieuwe symfonieën vaak bestaande melodieën, en deed daar iets nieuws mee.”

Waar ligt creativiteit in de kunst dan? “In mijn opinie is het uitdrukken van betekenis”, zegt Steels. “Sommige opera’s van Georg Händel zijn adembenemend vanwege de betekenis en de emotie die hij eraan geeft. Een kunstmatige intelligentie heeft geen enkele notie van die betekenis. En dat vind ik nu juist een fundamenteel aspect van kunst.”

Het wil niet zeggen dat kunstmatige intelligentie niets in de schone kunsten te zoeken heeft. Misschien dat ‘kunstmatige kunst’ de wereld wel ooit verovert. Steels denkt ook dat het als hulpmiddel nuttig is. “Slimme algoritmes helpen componisten om muziekstukken te reconstrueren, te transformeren, in de goede sleutels te zetten voor de instrumenten. Dat is fantastisch. Het verhoogt de creativiteit van de mens die niet meer met bijzaken bezig is”, zegt Steels.

Kunstmatige intelligentie kan de mensen helpen zich te focussen op de écht creatieve onderdelen van zijn werk.

In het algemeen vindt Steels dat we niet moeten denken dat kunstmatige intelligentie steeds meer taken overneemt, zodanig dat de mens niet meer nodig is. “Kunstmatige intelligentie heeft de potentie om het werk, welzijn en de creativiteit van de mens te verhogen, als we het inzetten voor klussen die we zelf liever niet doen. Het is toch fantastisch als we niet worden afgeleid door bijzaken, maar juist creatief kunnen zijn.”

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 23 maart 2018

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.