Je leest:

Hoe kun je duurzaam reisgedrag stimuleren?

Hoe kun je duurzaam reisgedrag stimuleren?

NEMO Kennislink onderzoekt met partners reisgedrag in het ArenA-gebied

Auteur: | 11 maart 2022
Philip Lindeman voor NEMO Kennislink

Hoe kunnen we bezoekers van het ArenA-gebied stimuleren duurzaam te reizen? In het project ‘Wat mensen beweegt’ gaat NEMO Kennislink dit met verschillende partners onderzoeken. Hoofdredacteur Leon Heuts licht toe.

Het project Wat mensen beweegt is een samenwerking tussen de Hogeschool van Amsterdam (Lectoraat Creative Media for Social Change), die creatieve methoden inbrengt, en het wetenschapsjournalistieke platform NEMO Kennislink, dat werkt via constructieve journalistieke methoden. Naast met de eventlocaties wordt nauw samengewerkt met het MRA-platform Smart Mobility, ZO Bereikbaar en het Amsterdam Smart City-netwerk.

Een vriend van me heeft al vele jaren een Peugeot, die steeds weer wordt opgelapt. De auto geldt bijna als een familielid, hij wordt zelfs liefdevol toegesproken. Ik was dan ook verrast toen hij onlangs vertelde erover te denken de wagen weg te doen. Reden was verkleinen van de CO2-footprint – hij had al zonnepanelen laten aanleggen, en wilde minder gaan vliegen. Hij hield via een app al een tijdje de uitstoot van zijn Peugeot bij, en nu moest het er maar eens van komen.

Eerlijk gezegd twijfel ik of hij zijn karretje van de hand doet – maar toch, hij denkt erover na. Waarom juist nu? De vriend is zeker geen groene activist. Hij is zo’n vader zoals velen, in het spitsuur van z’n leven, vele bordjes omhooghoudend. Maar het cijfer van de app bracht hem aan het twijfelen, nadat hij eerder na het zoveelste alarmerende rapport van het IPCC had besloten ‘iets’ te doen. Hij had immers jonge kinderen die hij een mooie toekomst wilde bieden.

De Bob-campagne tegen drank in het verkeer is een veel Europese landen een succes.

Dwang werkt averechts

Hoe werkt dat eigenlijk, zo’n beslissing? Het onderzoeksterrein van de gedragspsychologie leert ons er veel over – maar het menselijke gedrag blijft toch ook nog in raadselen gehuld. Sinds de Bob-campagne is rijden met drank op écht taboe, maar ondanks de nare teksten en foto’s op de sigarettenpakjes steken sommige vrienden nog altijd een peuk op. Hoe komt dat?

Het is een kwestie met vérstrekkende gevolgen. De Bob-campagne is zo succesvol, omdat je tegenwoordig trots kan zijn als nuchtere rijder. Het is je niet opgelegd of afgedwongen, maar het is een bewuste en gewilde keuze. Een verantwoordelijkheid die je neemt voor je stapvrienden – en het is nog gezellig ook. Dat is een belangrijke winst. Hier kunnen we veel van leren.

De klimaatcrisis dwingt tot verregaande gedragsverandering. We zullen andere keuzes moeten maken, zoals minder vlees eten of minder vliegen. Idealiter wil je dat die verandering door het publiek begrepen en mede gedragen wordt – in plaats van ‘van bovenaf’ opgelegd. Zeker in deze tijd van polarisering en desinformatie is dat erg belangrijk. Als de coronapandemie ons iets heeft geleerd, dan is het dat de overtuiging ergens toe ‘gedwongen’ te worden volstrekt averechts werkt.

Uitgelicht door de redactie

Geschiedenis
Walvisvaarders in de ontdooiende permafrost

Filosofie
‘We dragen allen verantwoordelijkheid voor de taal die we gebruiken’

Klimaatwetenschappen
Insecten op ons bord

Beschrijven én perspectief bieden

NEMO Kennislink wil daarom de motieven van gedragsverandering graag onderzoeken, en we doen dat op een bijzondere manier. Samen met het lectoraat Creative Media for Social Change van de Hogeschool voor Amsterdam, de Johan Cruijff ArenA, Ziggo Dome en AFAS Live kijken we in het project Wat mensen beweegt naar het reisgedrag van bezoekers in het ArenA-gebied.

Het is een gebied waar iedereen komt, voor een voetbalwedstrijd of een concert. Een dwarsdoorsnede van de Nederlandse bevolking, ook – van de Toppers naar rappers, en niet te vergeten Ajacieden. Bij grote evenementen staan we er met velen in een file fijnstof en CO2 de lucht in te blazen. “Operatie stofwolk”, noemt Maurits van Hövell het. Hij is consultant Mobility en Environment bij de JohanCruijff ArenA, en een van de initiatiefnemers van het project. Volgens hem kunnen organisaties als de zijne niet om hun publieke verantwoordelijkheid heen. Dat gaat overigens om meer dan duurzaamheid – ook veiligheid en comfort spelen een belangrijke rol. “Ik zie het ArenA-gebied als de perfecte testlocatie. Een plek waar we kunnen blijven experimenteren met nieuwe methoden, en waar we ook kennis uit internationaal onderzoek kunnen verzamelen.”

NEMO Kennislink gaat daarbij helpen. We maken daarbij gebruik van de zogeheten constructieve journalistieke methode. Naast berichten óver het project, gaan we met bezoekers en andere betrokkenen kijken wat de beweegredenen zijn voor keuze van vervoer, en hoe dat zou kunnen veranderen. We bedrijven niet alleen zijlijn-journalistiek, maar willen bijdragen aan sociale verandering. Dat is voor een platform voor wetenschapsjournalistiek een spannende stap – journalisten zijn immers van de kritische distantie. Tegelijkertijd: als we willen dat bewustwording en verandering door het publiek wordt gedragen, dan moet je ook met dat publiek – en andere betrokkenen – onderzoeken hoe je dat voor elkaar krijgt. Dat is een belangrijk uitgangspunt van constructieve journalistiek: niet alleen het probleem beschrijven, maar ook perspectief bieden. We werken hierin samen met journalist en docent-onderzoeker Sakina Elkayouhi, onder meer verbonden aan het lectoraat Constructive journalism van Hogeschool Windesheim.

Wringen en schuren, uitdagingen en kansen

We gaan voor het project met vier reguliere bezoekers of bewoners van het ArenA-gebied in gesprek. Een belangrijke waarde van constructieve journalistiek is eigenaarschap van de burger, maar ook gelijkwaardigheid in de dialoog. Wie zijn deze bezoekers? Op welke gronden maken ze keuzes? Welke profielen hebben ze? En hoe kunnen we hen daadwerkelijk betrekken bij veranderingen in het ArenA-gebied?

We gaan met hen op een reis met verschillende etappes. We maken uiteraard een online portret, zoals we dat ook deden in het thema Je data en jij, maar ook werken we aan een manier om de diversiteit van overwegingen en dilemma’s zichtbaar en herkenbaar uit te beelden. Welke waarden, normen en opvattingen schuilen er achter hun dagdagelijkse keuze om de auto te gebruiken? Misschien voelen ze zich onveilig in het OV, of hechten ze zich om allerlei redenen aan hun auto. Waar speelt hun persoonlijke achtergrond daarin mee? Hebben ze eigenlijk wel een keuze? Kortom, waar wringt het, waar schuurt het – maar waar liggen naast uitdagingen ook kansen?

Micromomenten

Bewustwording en gedragsverandering zijn vaak complexe, soms emotionele processen. Denk bijvoorbeeld aan vliegschaamte, die mensen overvalt voordat ze besluiten minder te gaan vliegen. Mensen zijn meer dan automaten, die je kunt veranderen met een druk op de knop. Wil je burgers daadwerkelijk eigenaar laten zijn van de gewenste veranderingen, dan is het belangrijk om betrokkenheid en bewustwording te creëren aan deze samenleving. De meesten onder ons willen uiteindelijk onderdeel worden van een oplossing, niet van het probleem.

Dat is ook de overtuiging van onderzoeker Reint Jan Renes, lector Psychologie voor een Duurzame Stad en verbonden aan het project. Volgens hem laat onderzoek zien dat mensen meer gemotiveerd zijn om hun gedrag aan te passen, als ze ook daadwerkelijk betrokken zijn bij hun keuze, bijvoorbeeld als ze erover na moeten denken. We verrichten dagelijks vele handelingen zonder er echt bij stil te staan, en er is uitgebreid onderzoek gedaan naar hoe dat te sturen, het zogeheten ‘nudgen’. Denk aan een broodje gezond dat in de kantine meer voor het grijpen ligt dan die reep Mars. De vraag is alleen: hoe duurzaam is nudgen? Autorijden zwaarder belasten zal ongetwijfeld mensen uit de auto jagen – maar is dat ook een bewuste keuze? Werkt het niet veel beter als je het effect van autorijden zichtbaar maakt, bijvoorbeeld door een app, zoals bij die vriend van mij?

Het piepje van de autogordel zorgt voor een micromoment van frictie: toch maar omdoen.

Renes spreekt van ‘micromomenten van frictie’- momenten die mensen aanzetten tot bewustwording, en overwegen van alternatieve keuzes. Het piepje van de autogordel dat je hoort wanneer je wil wegrijden zonder dat je de gordel hebt omgedaan, is een mooi voorbeeld van een micromoment van frictie. Je denkt even na: dit is onveilig. Laat ik hem maar omdoen.

Kan je zulke momenten inbouwen in de keuze voor duurzaam reisgedrag? En wat vinden onze vier bezoekers daarvan? En hoe denkt u, als lezer van NEMO Kennislink, daarover in tijden waarin duurzaamheid zo belangrijk is? Inspiratie vinden we ook bij onze partner, het lectoraat Creative media for social change. Het lectoraat richt zich op ontwikkelen van creatieve mediatools, zoals virtuele omgevingen en interactieve kunstwerken, die kunnen worden ingezet voor een duurzamere wereld. Studenten hebben al diverse ideeën ontwikkeld voor het ArenA-gebied, waarvan we er zeker enkele laten zien.

Ben je een regelmatige bezoeker van het ArenA-gebied, en wil je graag meedoen met dit bijzondere journalistieke onderzoek? Stuur dan een mailtje naar Leon Heuts, hoofdredacteur NEMO Kennislink.

Meer informatie over dit project is ook te vinden bij onze partners:

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 11 maart 2022

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.