Naar de content

Wijs of fragiel?

Op leeftijd: Culturele kijk op ouderen

Illustratie van een schim van een oudere door een raam met geraniums op de vensterbank
Illustratie van een schim van een oudere door een raam met geraniums op de vensterbank
Anna Bay voor NEMO Kennislink

Hoe we omgaan met onze ouderen verschilt per cultuur. Onze beelden bij 'oud' zijn overal grofweg hetzelfde, maar de waarden die we daaraan hechten resulteren in een andere bejegening.

25 januari 2024

Welk woord associeer jij het meest met oude mensen? Is het wijsheid? Ervaring? Of zijn het misschien fragiel, afhankelijk of aftakeling die naar de voorgrond van je brein drijven als je aan iemand van boven de pensioenleeftijd denkt? Niet iedereen heeft dezelfde associatie bij oudere mensen. Cultuur speelt daarin een rol, weet sociaal-cultureel antropologe Jolanda Lindenberg van Leyden Academy Vitality and Ageing.

Beeld bij oud

Het idee dat mensen in oosterse landen een veel positiever beeld hebben van ouderen dan in het westen, zit aardig ingebakken. Toch is dit principe, dat waarschijnlijk zijn oorsprong kent in de confucianistische deugd Xiao ('kinderlijke gehoorzaamheid') minder zwartwit dan dat.

“In onderzoek naar hoe mensen kijken naar bepaalde groepen, worden beelden opgedeeld in twee dimensies: warmte en competentie”, legt Lindenberg uit. “In tegenstelling tot wat veel mensen denken, zie je in onderzoek naar hoe mensen naar ouderen kijken wereldwijd dezelfde soort beelden, ofwel stereotypen terugkomen. Onder competentie vallen bijvoorbeeld afhankelijk, ouderwets en fysieke achteruitgang. In Nederland komen daar ook kwetsbaar, dogmatisch en geklaag bij.” Onder warmte vallen positievere kanten van veroudering. “Daarin zien we woorden als warm, vriendelijk en wijs. Ook zijn er associaties met bijvoorbeeld vrijwilligerswerk, voor de kleinkinderen zorgen, opa en oma, enzovoort.”

Ik denk dat mensen in Nederland zijn gaan geloven dat heel lang onafhankelijk zijn heel fijn en belangrijk is.

— Jolanda Lindenberg

De beelden die mensen van ouderen hebben, verschillen wereldwijd dus niet zoveel. Het verschil zit hem volgens Lindenberg in welke associaties mensen met die beelden hebben, of er meer nadruk ligt op competentie of warmte, en wat er vanuit de maatschappij wat betreft gedrag verwacht wordt. “Als de nadruk in een land of cultuur bijvoorbeeld ligt op competentie, dan komen ouderen er in het algemeen slechter vanaf. Die hebben nou eenmaal te maken met fysieke achteruitgang.”

Voor jezelf zorgen

Een bekend beeld dat mensen bij ouderen hebben is dat ze afhankelijk zijn. “Afhankelijk zijn is niet per se erg”, zegt Lindenberg. “Maar wij hangen er in Nederland veelal een negatief label aan. In andere kringen, culturen of landen kan het acceptabel zijn om afhankelijk te zijn en om hulp te vragen als je ouder bent.” Het zijn culturele en sociaal-maatschappelijke ontwikkelingen die samen bepalen of die stereotypen negatief of positief gewaardeerd worden. “De beelden zijn misschien hetzelfde, maar de waardering van de beelden kunnen anders zijn.”

Waarom wij in Nederland afhankelijkheid vooral als iets negatiefs zien, zou te maken kunnen hebben met onze protestantse inborst, aldus Lindenberg. “En het hard werken en voor jezelf kunnen zorgen, die daar onderdeel van zijn. Ook zal het te maken hebben met hoe we de maatschappij sinds de jaren zestig zijn gaan inrichten. Van daaruit ‘mag’ afhankelijkheid eigenlijk geen onderdeel meer van ons leven zijn. Ik denk dat mensen in Nederland zijn gaan geloven dat heel lang onafhankelijk zijn heel fijn en belangrijk is.”

Vrienden met je ouders

Ook het gedrag van mensen is ondanks de beelden die overeenkomen niet per se hetzelfde. “Culturen hebben bepaalde waarden en normen die invloed hebben op het gedrag. Neem China, daar zijn er zelfs wetten die voorschrijven dat je respectvol met je ouders en grootouders hoort om te gaan. Die normering is in Nederland heel anders. De relaties tussen generaties zijn hier bijvoorbeeld veel gelijkwaardiger: het is niet vreemd om bevriend te zijn met je ouders.”

Hier komt volgens Lindenberg waarschijnlijk ook het idee vandaan dat men in oosterse landen een positiever beeld heeft van ouderen dan in westerse. “In landen zoals China is het echt een normering dat je je respectvol gedraagt naar ouderen. Hoewel dat gedrag niet direct hetzelfde is als wat mensen denken, creëert dat wel het beeld dat wij hebben van de omgang met ouderen in deze landen.”

Oude Chinese vrouw in traditionele kleding

De associaties die mensen wereldwijd bij 'oud' hebben, verschillen niet zoveel, zo blijkt uit onderzoek.

PxHere

Slow living

Het beeld dat mensen van ouderen hebben, staat niet in steen gebeiteld. Toch veranderen zulke beelden volgens Lindenberg niet zomaar. “Groepsbeeld is altijd erg moeilijk te veranderen”, legt ze uit. “Veel mensen zijn zich zelfs niet eens echt bewust van de beelden die ze hebben.” In Nederland zijn er de afgelopen jaren wel stappen gezet die zorgen voor een wat positiever beeld van ouderen. “In de media komen er meer en meer verschillende ouderen in beeld. Dat genuanceerdere beeld helpt. Oók voor de ouderen zelf.” Dat laatste is ook fijn, want de verandering in perceptie ligt ook bij de ouderen zelf, vindt Lindenberg. “Natuurlijk zijn er vervelende kanten aan ouder worden. Maar ouderen mogen wel wat meer laten horen over de mooie kanten ervan. Die zijn er ook.”

“We leven in Nederland nog steeds wel in een leeftijd gesegregeerde maatschappij. Je komt elkaar nog relatief weinig tegen. Dat is zonde, want we weten dat intergenerationeel contact helpt om je beeld te nuanceren. Dan leer je iemand kennen en zie je wat diegene wél kan.” Ouderen hebben vaak overdag hun 'clubs', aldus Lindenberg, jongeren juist ‘s avonds. Ook wonen ouderen en jongeren vaak in andere wijken. “De vraag is hoe we levensritmes meer bij elkaar krijgen, zodat mensen elkaar beter kunnen ontmoeten. Tegenwoordig zijn generaties vrijwel even groot, we moeten er voor elkaar zijn.”

Een hoopvolle trend voor het beeld van ouderen in Nederland is de behoefte bij de jongere generaties aan ‘slow living’. “Deze nieuwe generaties lijken wat anders in het leven te staan. Ze hebben af en toe behoefte aan een ‘langzamer en bewuster leven’. Daarvoor wordt als voorbeeld ook gekeken naar grootouders. Dat biedt wel hoop voor de beeldvorming van oudere mensen: dat zij ook een voorbeeld zijn voor veel waarden die we misschien nu nog niet zo waarderen maar in de toekomst wel.”

Blik op oud

Onze kijk op ouderen is deels cultureel bepaald. Wij vroegen enkele Nederlandse ouderen met een andere culturele achtergrond:

Hoe wordt in uw cultuur tegen ouderen aangekeken, in vergelijking met in Nederland?

Twee oudere handen houden een grote wereldbol vast
iStock

Irene Hoekstra (75) van Curaçao

“Ik denk dat het perspectief van de bevolking op ouderdom en oude mensen niet heel sterk verschilt. Wel zijn er in Nederland veel meer mogelijkheden voor ouderen om dingen te doen, als die dat willen. Ik denk dat deels daardoor ouderen hier veel actiever zijn. In Curaçao zitten er veel ouderen ‘passief’ thuis.”

GetOud

Hai Yan Qi (63) uit China

“Vanuit de Chinese traditie krijgen oudere mensen in China meer eer dan in Nederland. Er wordt van kinderen bijvoorbeeld verwacht dan ze voor hun ouders zorgen als die oud zijn. Aan de andere kant bepalen ouders in China ook veel meer wat hun volwassen kinderen mogen doen, ze hebben als het ware meer ‘macht’. Dat voelt anders in Nederland.”

GetOud

Paul Gabringer (81) uit de Verenigde Staten

“In de VS was en is het niet cool om oud te zijn. Je moet er jong uitzien en je zo gedragen, anders doe je niet mee. In Nederland is meer aandacht voor ouderen. Ik denk niet dat we hier ouderen zien als bron van wijsheid of bijzonder veel respect hebben voor deze groep, maar het ligt wel meer in de aard van Nederlanders om goed te zijn voor ‘minder bedeelden’.”

GetOud

Svetlana Kuypersuk (56) uit Belarus

“Vergeleken met Nederland gaan er in Wit-Rusland maar heel weinig oude mensen naar een bejaardenhuis. Ze trekken meestal in bij hun kinderen of andere familieleden. Als ze die niet hebben, blijven ze alleen thuis wonen en verhuizen vaak pas naar een bejaardenhuis als ze medische zorg nodig hebben.”

GetOud

Lisa Targanski (65) uit Indonesië

"In Indonesië trekken ouderen vaak bij hun kinderen in of gaan ze naast elkaar wonen. Ze helpen elkaar; de ouderen met de kleinkinderen, koken en het huishouden. In ruil daarvoor krijgen zij hulp bij dingen die op hogere leeftijd moeizamer gaan, maar zijn ze vooral ook minder eenzaam. Dit is in Nederland niet zo, hier woon je als oudere toch vaak alleen."

GetOud

Alexa Nijpels (74) uit Canada

“Ik denk dat leeftijdsdiscriminatie erger is in Canada dan hier in Nederland. Ook is hier meer ondersteuning en begrip voor de wensen en behoeftes van oudere mensen dan in Noord-Amerika. Ik ben hier alleen, maar ik wil niet naar familie in Canada of Zweden. Ik ben hier niet bezorgd over ouder worden.”

GetOud

Concha Laureano (62) uit Spanje

“Hier wordt meer onafhankelijkheid van ouderen verwacht dan in Spanje. Toen mijn Nederlandse schoonmoeder hulp in het huishouden nodig had, was ze er fel op tegen hiervoor een ‘vreemde’ in huis te halen. Mijn partner stemde in, dat was haar keus, zei hij. In Spanje hebben de kinderen een veel belangrijkere stem.”

GetOud