Naar de content

Dubbel zo oud

Op leeftijd: In 200 jaar van 40 naar 80

Anna Bay voor NEMO Kennislink

De afgelopen tweehonderd jaar is de levensverwachting van de mens maar liefst verdubbeld. Maar lange levens zijn niet iets van de moderne tijd. Onze verre voorouders konden ook tachtig worden.

19 december 2023

In de Middeleeuwen leefden mensen in armoede en zonder medische kennis. Wie toen geboren werd, kon zich meteen voorbereiden op een vroege dood: de levensverwachting lag wereldwijd rond de dertig jaar. Tot aan ongeveer 1800 veranderde er weinig aan die bittere realiteit; er was geen land ter wereld waar de levensverwachting boven de veertig uitkwam. Daarna begon het tij te keren. En goed ook. In de afgelopen tweehonderd jaar verdubbelde de gemiddelde levensverwachting overal ter wereld. In Nederland zelfs meer dan dat. Hier ligt de levensverwachting nu op 80,1 jaar voor mannen en 83,1 jaar voor vrouwen.

We worden ouder, maar krijgen ook op latere leeftijd kinderen. Wat doet dit met de familiebanden? Lees het hier

Anna Bay voor NEMO Kennislink

Eerst even afrekenen met een misvatting. Het feit dat de levensverwachting in de Middeleeuwen rond de dertig jaar lag, betekent niet dat iedereen dood of bejaard was op die leeftijd. Ouderdom is geen fenomeen van de moderne tijd. Net als nu waren er mensen die lange levens leidden. Zelfs jager-verzamelaars konden, als geweld of ziekte hen bespaard bleef, lang genoeg leven om zeventig te worden. Aan de maximale levensduur van een mens is in al die tijd weinig veranderd. Je moet er alleen zien te komen, bij die tachtig. En dat is in de huidige (geïndustrialiseerde) wereld een stuk makkelijker dan in premoderne tijden.

Kindertijd overleven

Het is goed om te onthouden dat de levensverwachting een gemiddelde is. Het is de gemiddelde leeftijd waarop mensen in een populatie doodgaan. Is de levensverwachting bij geboorte tachtig, zoals in Nederland, dan zegt dat niks over de levensduur van jou als individuele persoon. De meeste mensen zullen veel eerder of later overlijden. Er zijn bijvoorbeeld mensen die ver voor hun tachtigste dood gaan, bijvoorbeeld door een auto-ongeluk of leukemie. En er zijn mensen die geruisloos door het leven cruisen, die veel voorkomende doodsoorzaken zoals kanker en hart- en vaatziekten omzeilen en negentig of zelfs honderd worden.

Waarom de levensverwachting bij geboorte in de Middeleeuwen zo laag was? Omdat bijna de helft van de kinderen overleed aan infectieziekten zoals pokken voor ze volwassen waren. Degenen die hun kindertijd overleefden, stierven vaak niet veel later alsnog op jonge leeftijd aan een of andere ziekte. De levensverwachting zegt dus vooral iets over de leefomstandigheden van de mensen in een land.

Antibiotica en vaccinatie

Veel mensen leven nu lang genoeg om het tot hun oude dag te schoppen. Die fikse vooruitgang in levensverwachting aan het begin van de 19e eeuw hebben we te danken aan veranderingen in hygiëne, geneeskunde en voeding. Medische uitvindingen zoals antibiotica en vaccinaties drongen het aantal sterfgevallen door infecties terug. Vergeet ook de opkomst van de publieke gezondheidszorg en de aanleg van riolering niet. Door meer en meer doodsoorzaken weg te nemen, ging het aantal mensen dat op jonge leeftijd overleed drastisch omlaag, waardoor de levensverwachting omhoog schoot.

10 keer levensverlengend

Tot ongeveer 1800 werden we wereldwijd gemiddeld niet ouder dan 30. Inmiddels is die levensverwachting ruim verdubbeld. In Nederland zelfs tot meer dan 80 jaar. Deze tien ontwikkelingen hebben daaraan bijgedragen.

Kraan die uit een muur steekt.
Wikimedia Commons via CEphoto, Uwe Aranas, CC BY-SA 3.0

Handen wassen

In 1848 ontdekte Ignaz Semmelweis dat als dokters hun handen wasten met chloor, de kans op kraamsterfte bij moeders daalde van 10 procent naar 1 procent. De reden: regelmatig ging aan een bevalling een lijkschouwing vooraf…

Handen onder het zeepsop bij een gootsteen.
Unsplash via Mélissa Jeanty, publiek domein

Pasteuriseren

In 1862 bedacht Louis Pasteur pasteurisatie: een manier om de houdbaarheid van voedselproducten zoals melk te verlengen door deze kort te verhitten. De hoge temperatuur doodt schadelijke schimmels en bacteriën.

Uiers van een koe
Unsplash via Megumi Nachev, publiek domein

Conservenblik

Met de uitvinding van het gesteriliseerde, luchtdichte conservenblik begin 1800 verloste Peter Durand groenten en fruit van hun seizoensgebondenheid. Hierdoor kon men producten veilig het hele jaar door eten.

Etalage vol met blikken met oude gekleurde labels.
Wikimedia Commons via Ann Lee, cc-by-sa-2.0

Schoon water

In Nederland is er relatief veel schoon drinkwater. Vroeger was de kans groot dat je na een slok water diarree, cholera of hepatitis A kreeg. Vooral in lage-inkomenslanden is schoon water niet altijd beschikbaar.

Kraan die uit een muur steekt.
Wikimedia Commons via CEphoto, Uwe Aranas, CC BY-SA 3.0

Antibiotica

In 1928 ontdekte Alexander Fleming penicilline. De productie van dit eerste, algemeen gebruikte antibioticum nam in WOII écht toe: Amerika sloeg genoeg in om in 1944 alle gewonde soldaten mee te behandelen.

Penicilline schimmel
NMSI

Riolering

Tot in 1930 deed je in Nederland je behoefte in emmers. De strontkar haalde deze op en leegde ze, vaak vlakbij. Een gesloten riolering verbeterde deze ziekmakende omstandigheden sterk.

Mensen met emmers in rij voor de strontkar.
Stadsarchief Amsterdam / Dienst Stadsreiniging

Pacemaker

In 1932 werd de eerste pacemaker gemaakt: een apparaatje dat met elektrische impulsen zorgt dat het hart in het juiste ritme blijft kloppen. In 1958 werden de eerste pacemakers in het lichaam geplaatst.

Pacemaker.
Wikimedia Commons via Johannes Maximilian, GFDL 1.2

Vaccinatie

In 1796 zag de Britse arts Edward Jenner dat melkmeisjes geen pokken kregen als ze besmet waren geweest met de veel mildere koepokken. De ontdekking was een cruciale stap in de ontwikkeling van vaccins.

Een flesje met daarin het pokkenvaccin.
Wikimedia Commons via James Gathany, publiek domein

Condoom

Hiv/aids is een van ’s werelds dodelijkste infectieziekten. In sommige Afrikaanse landen is het zelfs doodsoorzaak nummer 1. Een goed gebruik van condooms beschermt tegen besmetting.

Condooms in verpakking.
Wikimedia Commons via Science Museum Group Studio,CC BY-SA 4.0

Publieke gezondheidszorg

In de tweede helft van de 19e eeuw ontstonden de voorlopers van de hedendaagse ziekenhuizen. Voor die tijd werd je thuis verzorgd door familie, buren of religieuze zusters of in gasthuizen. Het oudste ziekenhuis in Nederland is het Diakonessenhuis in Utrecht (1844).

Groepsfoto van zusters voor een huis.
Het Utrechts Archief

De kans op een lang leven was nog nooit zo groot als nu, maar het is nog steeds ongelijk verdeeld over de wereld. Japan spant met een levensverwachting van 85 jaar de kroon. De Centraal Afrikaanse Republiek komt er het slechtst van af: de gemiddelde leeftijd waarop mensen overlijden is daar 53 jaar.

NEMO Kennislink x Living Looonger

Vanaf 19 januari 2024 is de tentoonstelling Living Looonger, over de toekomst van veroudering, te bezoeken in de Studio van NEMO op het Marineterrein in Amsterdam. Met het thema Lang zal je leven sluit NEMO Kennislink met een onafhankelijk journalistieke insteek aan bij dit onderwerp. Op enkele punten in de tentoonstelling zorgt NEMO Kennislink voor verrijking.

Een bezoeker van de tentoonstelling geeft op een telapparaat aan uit hoeveel generaties zijn familie bestaat.
Digi Daan