Je leest:

Zelfopoffering als bewijs van liefde voor het moederland

Zelfopoffering als bewijs van liefde voor het moederland

De meedogenloze geschiedenis van Russische oorlogsvoering

Auteur: | 22 april 2022

Ondanks de verliezen aan Russische zijde lijkt Poetin niet van plan de strijd te staken. Als we terugkijken naar Russische oorlogsvoering in het verleden, past dit in een traditie waarin zelfopoffering voor de staat gezien wordt als een nobel doel.

De oorlog in Oekraïne is bijna twee maanden oud. Met de concentratie van de strijd in het oosten lijkt de oorlog in een nieuwe fase te zijn beland. Het einde ervan is niet in zicht. Rusland voert nieuwe troepen aan en Westerse landen bewapenen Oekraïne met steeds zwaarder materieel. De Oekraïense burgerbevolking lijdt in en om hun schuilkelders en probeert het geweld te ontvluchten, iets wat de Russen nauwelijks toestaan.

Maar ook het Russische leger krijgt sinds het begin van de oorlog zware verliezen te verwerken, hoewel onduidelijk blijft hoeveel precies. Oekraïne schat het aantal Russische doden sinds het begin van de oorlog op meer dan 20 duizend. Moskou zelf laat er niets over los. Ondanks de slachtoffers en de tegenvallende resultaten – Rusland moest het doel om Kyiv te veroveren opgeven, althans op korte termijn – lijkt president Poetin niet van plan de strijd te staken.

De Dag van de Overwinning is de dag waarop de voormalige Sovjetlanden, waaronder Rusland, de overwinning op nazi-Duitsland vieren.
Door Roman Bannov, CC BY-SA 4.0

Historische reputatie

Als we naar de Russische oorlogen uit het verleden kijken, lijkt dit in een vrij gruwelijk patroon te passen. Het Russische leger heeft geen al te beste historische reputatie als het gaat om effectieve oorlogsvoering. Het verloor een aantal belangrijke oorlogen waaronder de Krimoorlog (1853-1856) en de Russisch-Japanse oorlog (1904-1905). Beide oorlogen werden door Moskou met grote tragiek en menselijke verliezen verloren, ondanks een aanvankelijke overmacht aan mensen en materieel.

Het grootste wapenfeit van de twintigste eeuw is echter het verslaan van nazi-Duitsland tijdens de Tweede Wereldoorlog. Na een meedogenloze veldtocht wist het Rode Leger op 9 mei 1945 Duitsland te dwingen te capituleren, een dag die in Rusland elk jaar groots gevierd wordt.

Maar de verliezen waren enorm. Schattingen lopen uiteen, maar de Sovjet-Unie als geheel verloor volgens sommige tellingen 10 miljoen soldaten. Duitsland, dat notabene een strijd op twee fronten moest vechten, verloor er naar schatting zo’n 4,5 miljoen. Ook in de Winteroorlog tegen Finland van 1940 wist de Sovjet-Unie weliswaar te winnen, maar verloor het meer dan twee keer zoveel soldaten als de Finnen.

Mensenlevens

In maar liefst de helft van zijn historische oorlogen was Rusland of de Sovjet-Unie van alle oorlogvoerende partijen uiteindelijk de partij met de zwaarste verliezen. Dit blijkt uit een grafiek die Paul Poast, een politicoloog van de Universiteit van Chicago, onlangs op Twitter plaatste. ‘Het Russische leger gebruikt in feite een ‘uitvals-model’ (attrition model): verliezen blijven nemen tot de andere partij opgeeft, vernietigd is, of als het vechten lang genoeg heeft geduurd, Rusland zelf besluit te stoppen’, zo omschrijft Poast de Russische oorlogsstrategie in een notendop.

Percentage van oorlogen waarin het genoemde land de zwaarste verliezen leed. vlnr: USA, UK, Germany, France, Japan, Russia.

Mensen die hopen dat Poetin de oorlog snel opgeeft, zouden zich eerst maar eens in de Russische oorlogsgeschiedenis moeten verdiepen, wil hij maar zeggen. Gaat dit ook op voor de situatie in Oekraïne? Het zou weinig goeds betekenen. Voor Oekraïne, maar ook voor de Russische soldaten die zo bekeken niet meer dan kanonnenvoer zijn.

“In Rusland bestaat zeker een sterke traditie van bereidheid om offers te brengen voor het vaderland”, zegt Henk Kern, universitair docent aan de Universiteit Leiden en gespecialiseerd in Russische geschiedenis. “Mensenlevens zijn, heel anders dan bij ons, ondergeschikt aan het belang van een sterke staat. Zelfopoffering voor de staat wordt dan ook gezien als een nobel doel. Deze traditie is diepgeworteld. Het is van het Russische Tsarenrijk via de Sovjet-Unie naar het huidige Rusland doorgegeven. Dat zie je dus terug als je naar historische Russische oorlogsvoering kijkt. De leiding is steeds koste wat kost bereid om zijn doelen te bereiken.”

Als voorbeeld noemt Kern de Tweede Wereldoorlog. “De Duitsers aan het oostfront keken met verbazing naar de enorme verkwisting van mensenlevens door de Sovjet-Unie. Dat het Duitse leger verloor omdat ze bedolven werden onder de lijken, was destijds een sinistere grap.”

Cultus

Het Russische ideaal van offers brengen voor het vaderland heeft volgens Kern veel weg van een cultus en is dan ook door verschillende regeringen actief in ere gehouden. “Poetin geeft regelmatig toespraken waarin hij zegt dat er geen groter bewijs is van de liefde voor het Russische moederland dan zelfopoffering. Het regime van nu grijpt graag terug op het verleden, vooral op de Tweede Wereldoorlog. Het lijden voor het vaderland wordt sterk geïdealiseerd. En ook dat is niets nieuws. Nu is de Grote Vaderlandse Oorlog, zoals de Tweede Wereldoorlog in Rusland bekend staat, het ultieme voorbeeld. Destijds was dat die andere grote oorlog waarin Rusland uiteindelijk wist te winnen, namelijk de Napoleontische oorlog. Die heet in Rusland de Vaderlandse Oorlog. Daar zit dus een soort historische opvolging in.”

Napoleons terugtocht uit Rusland, geschilderd door Adolph Northen

Volgens Michael Kemper, hoogleraar Oost-Europese studies aan de Universiteit van Amsterdam, speelt er ook nog iets anders. “Rusland heeft de laatste jaren zijn manier van oorlogsvoeren proberen te veranderen. Als het zelf oorlogen begint, probeert Rusland steeds met zo weinig mogelijk inzet zoveel mogelijk te bereiken. Dat zagen we al bij de korte oorlog in Georgië in 2008. Maar ook in Syrië in 2015. Daar bestond de Russische inzet vooral uit luchtaanvallen, met maar heel weinig troepen op de grond. En tijdens de annexatie van de Krim in 2014 is helemaal nauwelijks gevochten, terwijl het doel wel bereikt werd. Deze grootschalige oorlog in Oekraïne komt zo bekeken juist als een verassing.”

Belangrijk voor het idee dat Rusland in staat zou zijn tot een korte snelle militaire operatie om specifieke doelen te bereiken, is volgens Kemper de succesvolle inmenging in de opstanden in buurland Kazachstan in januari. Die braken uit tegen de regering van president Tokajev na een stijging van brandstofprijzen. “Het door Rusland geleide militaire bondgenootschap CTSO stuurde ‘vredestroepen’ om de opstanden in het land de kop in te drukken. Dit lukte in korte tijd zonder grootschalige inzet van mensen en materieel. Mogelijk heeft dit Poetin gesterkt in zijn opvatting dat iets dergelijks in Oekraïne ook zou kunnen.”

Escalatie

De Russen hebben volgens Kemper in Oekraïne twee grote nederlagen geleden. Ten eerste is het niet gelukt om een korte militaire actie uit te voeren, waarbij de regering van president Zelensky mogelijk vervangen zou worden. En het heeft het belangrijke oorlogsschip de Moskva verloren. De oorlog is daarom nu geëscaleerd, wat veel meer militaire inzet vraagt.

Uitgelicht door de redactie

Geesteswetenschappen
Zelfopoffering als bewijs van liefde voor het moederland

Biologie
Ga met NEMO Kennislink in gesprek over namaak-embryo’s

Economie
Compenseren van CO2 werkt niet zoals beloofd

De nu uitgebroken strijd om de Donbas, de regio in het oosten van Oekraïne, zou wel eens een grootschalige strijd met tanks en zware artillerie kunnen worden, wat enigszins doet denken aan de grote veldtochten van de Tweede Wereldoorlog en tot voor kort moeilijk denkbaar was in Europa. “De Tweede Wereldoorlog bracht de Sovjet-Unie aan de rand van de ondergang. De Sovjetleiding maakte heel veel strategische fouten. Daardoor was een massa-mobilisatie uiteindelijk nog de enige overgebleven optie. Het was zeker niet van tevoren een strategie om zoveel mogelijk mensenlevens op te offeren.”

“Er is natuurlijk een groot verschil of Rusland zelf een oorlog begint of dat het aangevallen wordt”, zegt ook Kern. “Maar die diepe Russische traditie van ultieme offers brengen zie je in de geschiedenis wel degelijk steeds terug. En daar hoort ook de bereidheid bij om veel slachtoffers te maken onder de burgerbevolking, iets wat bij Westerse militaire operaties juist zoveel mogelijk vermeden wordt. In deze oorlog hebben we dus enerzijds te maken met Rusland dat zeer bereid is offers te brengen om zijn doelen te bereiken en anderzijds met Oekraïne dat vecht voor zijn bestaansrecht en zijn eigen toekomst. Daarom kan dit nog een lange, onvoorspelbare en steeds verder verhardende strijd worden.”

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 22 april 2022

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.