Je leest:

Roze of blauw, man of vrouw

Roze of blauw, man of vrouw

NEMO Kennislink Live over de invloed van maatschappij en opvoeding op gender en gedrag

Auteur: | 12 april 2019
Kim Cerrone voor NEMO Kennislink

Paspoorten vermelden geen sekse, toiletten zijn genderneutraal en in de trein zijn we ‘beste reizigers’. In hoeverre speelt de inhoud van je onderbroek dan nog mee? Tijdens NEMO Kennislink Live sprak moderator Desiree Hoving met wetenschappers Geertje Mak en Judi Mesman over de invloed van maatschappij en opvoeding op gender en gedrag.

Tijdens NEMO Kennislink Live vertellen wetenschappers op een laagdrempelige manier over actuele ontwikkelingen in hun domein. Ze gaan in op onderwerpen die van invloed zijn op ons dagelijks leven. In 2019 is het overkoepelende thema: ‘beïnvloeding en autonomie’.

Lees meer over NEMO Kennislink Live.
Kim Cerrone voor NEMO Kennislink

De zaal is afgeladen als moderator Desiree Hoving de microfoon oppakt. Bij de voorbereiding voor deze avond was het al te merken: gender is een ingewikkeld onderwerp waar veel emoties mee gemoeid zijn – daarom is het misschien ook niet gek dat de zaal vol zit. Hoving moet haar stem verheffen bij het welkomstwoord om boven het rumoer uit te komen, dat misschien mede veroorzaakt wordt door de droppenissen en snoepvagina’s op de tafeltjes.

De dokter keek niet in je broek

Prof. dr. Geertje Mak is hoogleraar politieke geschiedenis van gender in Nederland aan de Universiteit van Amsterdam en schreef onder andere het boek Mannelijke Vrouwen.
Kim Cerrone voor NEMO Kennislink

De eerste expert die vanavond aanschuift is prof. dr. Geertje Mak, hoogleraar politieke geschiedenis van gender in Nederland aan de Universiteit van Amsterdam. Zij is gespecialiseerd in historisch onderzoek naar veranderende betekenissen van gender, mannelijkheid en vrouwelijkheid. Op het scherm verschijnt een filmpje vol kinderspeelgoed. Het stereotype uiterlijk van de poppetjes strookt niet met hun eigen gevoel. Een hondje met een roze pakje aan voelt zich een jongen en een poppetje met een blauw uniform voelt zich een meisje.

“Is dat een goede uitleg van gender?” vraagt Hoving aan Mak. “Het is een start, zullen we maar zeggen”, antwoordt Mak. “Twee eeuwen terug was er niemand die zei dat gender een gevoel is. Nu vinden we: gender zit van binnen. Die verandering heeft te maken met medische ontwikkelingen. Zoals je al zei, sekse zit in je broek. In de negentiende eeuw mochten medici niet in die broek kijken. Als een gynaecoloog onderzoek deed bij een vrouw, keek hij heel fatsoenlijk een andere kant op als hij met één hand onder de rok zat.”

“Maar de medische wetenschap werd beter. Er bleek een verschil te zitten tussen wat de arts kon zien, zoals vrouwelijke hormonen en chromosomen, en wat de patiënt kon voelen, bijvoorbeeld mannelijkheid. Er ontstond voor het eerst een verschil tussen lichaam en psyche. Die psyche, die ‘zelf’, zijn we steeds belangrijker gaan vinden. Zó belangrijk dat een vrouw die als man door het leven wil een operatie vergoed kan krijgen. Het lichaam staat op de tweede plaats.”

Het begint bij de opvoeding

Prof. dr. Judi Mesman is hoogleraar diversiteit in opvoeding en ontwikkeling aan de Universiteit van Leiden. Ze toonde onder andere aan dat ouders onbewust aan hun kinderen leren welk gedrag gepast is voor jongens en welk gedrag voor meisjes.
Kim Cerrone voor NEMO Kennislink

Het ontstaan van dat ‘zelf’ begint al bij de opvoeding van een kind. Prof. dr. Judi Mesman schuift aan om daar meer over te vertellen. Zij is hoogleraar diversiteit in opvoeding en ontwikkeling aan Universiteit van Leiden. “Wij hebben een platenboek gemaakt waar plaatjes in staan van jongens die jongensdingen doen, meisjes die meisjesdingen doen, meisjes die jongensdingen doen en jongens die meisjesdingen doen, gewoon volgens de stereotypen. Tegen ouders zeiden we: ga dit platenboek maar met je kind doornemen en vertel maar wat over die platen.”

Uitgelicht door de redactie

Geesteswetenschappen
Woordjes leren met een robot

Biologie
Darmbacteriën voorkomen griepinfectie in longen

Geneeskunde
Onbeperkt schransen op vakantie, wat doet dat met je?

“Als we tellen we hoeveel positieve en negatieve woorden ouders gebruiken bij de verschillende platen, dan blijkt dat ouders significant meer positieve woorden gebruiken bij de platen die kloppen met de stereotypen dan bij de platen die er niet mee kloppen. Dat zie je niet in een keer, je moet er echt voor tellen, maar kinderen merken dat verschil heel goed. Dit is één keer een platenboek, maar je kunt je voorstellen dat de boodschap wel door komt als dit de hele tijd gebeurt.”

“Dat werd duidelijk in een ander onderzoek. In twee verschillende schoolklassen werden de kinderen structureel anders aangesproken: in één klas als kinderen en in de andere als jongens of meisjes. Binnen twee weken gingen de kinderen in de klas waar gender steeds benoemd werd zich veel stereotieper gedragen. Ook speelden de meisjes steeds meer met alleen meisjes, en jongens steeds meer met alleen jongens. En dat in twee weken tijd.”

Wel of geen categorieën

Als je opgroeit met stereotypes, kom je er bijna niet onderuit. Mesman weet dat maar al te goed. “Ik heb zelf een keer meegemaakt dat ik bij een kleermaker in de rij stond, en de kleermaker zei tegen de vrouw voor mij: u komt de toga ophalen. Mijn eerste gedachte was: zou haar man bij ons op de universiteit werken?” Er klinkt gelach in de zaal. “Ik ben zelf een vrouw met een toga, jongens,” zegt Mesman. “Ik heb dat ding zelf gewoon hangen. Ik houd me bezig met gender in mijn onderzoek, en het eerste wat ik denk bij een toga is een mán.”

De toiletten van NEMO zijn tijdelijk genderneutraal.
Kim Cerrone voor NEMO Kennislink

In een poging om van de stereotypering af te komen, zijn de toiletten in NEMO tijdelijk genderneutraal. Daarover kent Mak nog een leuke anekdote. “Er was een commissie die moest nadenken over het symbooltje voor op de deur van een transgender wc. Het was op het nieuws, ik heb schaterlachend in de keuken gestaan. Ze hebben er heel lang over nagedacht, en toen zeiden ze: weet je wat we doen? We noemen het wc.”

Toch wil niet iedereen de categorieën zomaar in de prullenbak schuiven. “Ik heb juist het idee dat mensen zichzelf in een bepaald straatje duwen”, merkt iemand uit het publiek op. “Hoe komen we van die categorieën af als er steeds meer bij komen?" “Dat heeft te maken met emancipatie”, zegt Mesman. “Misschien wordt de behoefte aan nieuwe categorieën kleiner als de emancipatiestrijd gestreden is.” “De categorieën duwen elkaar ook weg,” voegt Mak daaraan toe. “Vroeger hoorden transgenders ook bij de homo- en lesbocultuur, maar op een gegeven moment werden die apart gezet. Zo krijg je nieuwe gemeenschappen, die elkaar weer uitsluiten. Dat is best een ingewikkeld proces.”

Vrouwelijke mannen en mannelijke vrouwen

Mak houdt de genderliniaal omhoog.
Kim Cerrone voor NEMO Kennislink

In de pauze wordt iedereen uitgenodigd om een plaatje van superman of Barbie te pakken al naar gelang zijn of haar sekse, en die op een genderliniaal te plakken al naar gelang zijn of haar gender. Mak houdt hem in de lucht, zodat iedereen het resultaat kan zien. Hoving bestudeert de resultaten. “Veel vrouwen positioneren zichzelf ergens in het midden. De mannen blijven meer aan hun eigen kant. Ik heb het idee dat de reikwijdte van hoe mannelijk vrouwen zijn groter is dan hoe vrouwelijk mannen zijn. Wat denken jullie hiervan, wetenschappers?”

“Doorgaans vinden we dat mannelijkheid meer rigide is dan vrouwelijkheid,” zegt Mesman. “Als vrouw kun je je best mannelijk gedragen en kleden zonder dat dat repercussies heeft, terwijl het voor mannen ingewikkelder is als ze zich vrouwelijk gedragen.” “Daar is een historische reden voor,” zegt Mak. “Mannelijkheid had een hogere status dan vrouwelijkheid. Mannen die zich vrouwelijk voelden, gingen vroeger naar een psycholoog, terwijl vrouwen die zich mannelijk voelden als het ware op avontuur gingen. Zelfs nu worden mannen die zich vrouwelijk voelen sneller als trans gelabeld dan vrouwen die zich mannelijk voelen. We zijn dus maar half geëmancipeerd.”

Hoe ga je om met beïnvloeding van je gender

Mesman draagt vandaag hakken.
Kim Cerrone voor NEMO Kennislink

Winkels verkopen truien voor mannen en voor vrouwen, speelgoed voor jongens en voor meisjes en ouders geven hun kinderen onbewust subtiele hints over de stereotypes die spelen in de maatschappij. Onbewuste beïnvloeding maakt gender en sekse al ingewikkeld genoeg, en dan staan er ook nog eens allerlei emoties op het spel. Een discussie over gender raakt al snel oververhit. “Als er gesuggereerd wordt dat wat jij bent beïnvloed is door andere factoren dan jouw innerlijke zelf, kan dat bedreigend zijn”, zegt Mesman.

“Het is al lastig om na te denken over jouw ‘zelf’, zeker als allerlei wetenschap laat zien dat jouw zelf beïnvloed wordt door de maatschappij om je heen. Maar of ik nou hoge hakken draag omdat ik dat mooi vind, of omdat de maatschappij zegt dat vrouwen er daardoor mooier uitzien, kan me eigenlijk niet schelen. Je hoeft je er niet altijd zo druk om te maken, behalve als er iemand onrecht wordt aangedaan of iemands rechten worden ontnomen. Mijn advies is: doe vooral wat je zelf wilt.”

Kim Cerrone voor NEMO Kennislink
Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 12 april 2019

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.