29 juni 2017

“Voor NEMO Kennislink was ik op 16 juni 2017 aanwezig bij Bessensap. Dit is een bijeenkomst georganiseerd door NWO en de Vereniging voor Wetenschapsjournalistiek en -communicatie Nederland (VWN). Journalisten, persvoorlichters en onderzoekers kwamen massaal bijeen in de Rode Hoed in Amsterdam. Hoogleraar Maarten van Bommel was een van de sprekers en vertelde over hoe je met licht een achttiende-eeuws meubelstuk weer kleur geeft.”

Je leest:

Nieuw licht op oude kunstobjecten

Nieuw licht op oude kunstobjecten

Oud meubelstuk krijgt kleur terug met een lamp

Auteur:
Ellen Schulten voor NEMO Kennislink

Kunst verkleurt na verloop van tijd. Objecten van hout die gebeitst zijn verkleuren zelfs heel snel. Hoe kom je erachter wat voor kleur iets ooit had? En hoe geef je dat object z’n kleur weer terug zonder het te beschadigen? Natuurwetenschapper Maarten van Bommel legt uit dat het zo simpel kan zijn als een beamer erop zetten.

Afbeelding1
Deze commode uit 1766 van Andries Bongen is door de tijd zijn kleuren verloren. Zo op het eerste gezicht zou je niet verwachten dat het überhaupt ooit kleur had.
Frederica van Adrichem

Een mooi, klein houten kastje, dat is het pronkstuk van het onderzoek. Maarten van Bommel neemt ons na een korte presentatie mee naar het Amsterdam Museum waar het te bezichtigen is. Het is een achttiende-eeuwse commode van Andries Bongen, en het was oorspronkelijk zo kleurrijk dat Bongen het zelf omschreef als kunst. In het hout zie je een duidelijk bloemenpatroon, maar dat het meubelstuk oorspronkelijk ook kleuren had is zo met het blote oog niet meer te zien.

Dat komt doordat het meubelstuk gebeitst is. Beits is enigszins transparant, zodat je naast de kleurstoffen ook de houtnerven nog kunt zien. “Maar dat heeft wel tot gevolg dat de kleur sneller vervaagt. Binnen vijf tot tien jaar kan het al weg zijn,” vertelt van Bommel. Ook zonder kleur is het een heel mooi kastje, maar het is natuurlijk wel heel gaaf om erachter te kunnen komen welke kleuren het ooit had.

Proefplankjes

Van Bommel is daarin geslaagd. Samen met masterstudente Conservering & Restauratie Frederica van Adrichem wist hij het gedetailleerde kleurenpatroon te achterhalen. Dat begon met het chemisch analyseren van de kleine restjes kleurstof die nog wel op het kastje aanwezig waren. “Maar ja, dan weet je de identiteit van de kleurstof. Dat zegt nog niet zo veel, want zo’n kleurstof kan er onder verschillende condities heel anders uit zien,” legt van Bommel uit.

20170616 141509
Maarten van Bommel neemt ons mee naar het Amsterdam Museum. Een soort uitje binnen het uitje van Bessensap 2017. Van Bommel is zelf van origine een echte natuurwetenschapper en werkt nu al enige tijd samen met kunsthistorici, conservatoren en restaurators. Dit project waarbij een natuurwetenschapper en een restaurator kun krachten bundelen, laat duidelijk zien dat de combinatie van deze sterk verschillende disciplines tot nieuwe inzichten kan leiden.
Ellen Schulten voor NEMO Kennislink

Daarvoor hebben ze zogenaamde proefplankjes gemaakt. Dat zijn allemaal kleine plankjes met verschillende kleurstoffen, waarop je de invloed van verschillende condities kan testen. Vervolgens kun je die proefplankjes dan weer vergelijken met het originele object. Wanneer je een match hebt kun je de originele kleur dus achterhalen. “En dat is leuk,” zegt Van Bommel, “maar dan heb je één klein plankje. Het is nog best wel een uitdaging dat te vertalen naar een heel meubelstuk.”

Geprojecteerde kleuren

Die vertaling lukte, maar daar bleef het niet bij. Weten welke kleur iets had is natuurlijk prachtig, maar om het weer te kunnen laten zien met die kleuren is natuurlijk nog veel leuker! Maar hoe doe je dat als je het object niet mag veranderen? Van Bommel vertelt: “Als je het opnieuw zou gaan beitsen voeg je materiaal toe. Dat wordt ethisch onverantwoord geacht, omdat je daarmee het object verandert. Daarnaast is het ook erg vervelend als je erachter komt dat je toch net de verkeerde kleur te pakken hebt. Dan kun je het niet meer ongedaan maken, want beits trekt namelijk echt in het hout.”

Dus in plaats van het kastje opnieuw te beitsen hebben ze de kleuren erop geprojecteerd met licht. Dat betekent dat de commode eerst door een 3D-scanner is gehaald, zodat ieder vlakje apart in de computer aangegeven kon worden. Vervolgens wezen de onderzoekers in de computer aan ieder vlakje de juiste kleur toe. Daarna werd de beamer erop aangesloten en dan heb je een oud houten kastje weer in kleur.

Afbeeldingen 11
Dezelfde commode, maar nu zo verlicht dat de oorspronkelijke kleuren weer te zien zijn. In het echt is dit echter nog een stuk beter te zien dan op de foto.
Frederica van Adrichem

Kunst in het donker

Wie een aantal keer in een museum geweest is weet dat je daar niet altijd foto’s mag maken. Het licht van de flits kan het kunstwerk beschadigen. Geeft het dan geen problemen om continu een beamer op zo’n oud object te richten? Een goed punt volgens van Bommel. “Idealiter zet je kunst in het donker,” vertelt hij. “Dan kan licht het niet beschadigen, maar dan zie je het helaas ook niet.”

“Als je het object wil zien zal er toch licht op moeten vallen. Omdat we de commode niet wilden beschadigen hebben we het nagemeten. Als eerste bleek dat gekleurd licht een kleinere intensiteit heeft dan wit licht. In die zin is gekleurd licht dus beter dan het witte licht dat je standaard in musea hebt. Daarnaast is het zo dat, los van de intensiteit, het licht dat we erop laten schijnen vooral reflecteert in plaats van absorbeert. Over het algemeen is het het geabsorbeerde licht dat schade geeft.”

20170616 142919
Masterstudente Frederica van Adrichem houdt verschillende soorten hout bij het kastje ter vergelijking. Het is een hele puzzel om te achterhalen welk soort hout er precies is gebruikt.
Ellen Schulten voor NEMO Kennislink

Kunst of kitsch

De computer staat in een loop. Iedere tien en twintig seconden springt de lamp over van wit licht naar gekleurd licht en weer terug. Dit is gedaan om de bezoekers duidelijk het verschil te laten zien tussen het kastje in zijn huidige staat en het kastje zoals het bedoeld was. En dan komt de vraag boven wat mensen ervan gaan vinden.

“Smaak verandert natuurlijk met de tijdgeest,” stelt van Bommel. “De titel van mijn presentatie was daarom ook ‘Kunst of kitsch?’. Wie weet vinden mensen het object met de oorspronkelijke kleuren helemaal niet meer mooi en hartstikke kitsch. Misschien kunnen we de objecten dan maar beter zo laten.” Kitsch of niet, dat de mogelijkheid er nu is om de oorspronkelijke kleuren te zien blijft fascinerend.

De commode is nog tot september te zien in het Amsterdam Museum.

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 16 juni 2017

Discussieer mee

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

LEES EN DRAAG BIJ AAN DE DISCUSSIE