Kunstwerk beeldt conflicten om Falklandeilanden uit

Tentoonstelling Modern Candor in het Allard Pierson Museum

Kunstenaar Jasmijn Visser heeft een dingetje met landmijnen. En met conflicten. In een project over de Falklandeilanden kwamen deze twee onderwerpen samen. Het resultaat is een boek en een tentoonstelling van kaartmateriaal in het Allard Pierson Museum.

door

006.jasmijn visser modern candor 2017 a.pierson museum ph.gj
Gert Jan van Rooij

Een tentoonstelling van een paar landkaarten is niet wat de gangbare bezoeker verwacht in het Allard Pierson, het archeologiemuseum van de Universiteit van Amsterdam. De minimalistische opstelling is bedoeld als teaser voor het boek Conflict Atlas. Geopolitics and contingencies on the Malvinas – Falklands archipelago van Jasmijn Visser.

Dit boek puilt juist uit van de informatie en vormt hiermee bewust een contrast met de tentoonstelling. Het geheel kwam tot stand na een onderzoeksperiode van enkele maanden op de Falklandeilanden (Islas Malvinas in het Spaans). Hier ervoer Visser de lukraakheid van de geschiedenis van dit gebied, zoals ze zelf mooi omschrijft. NEMO Kennislink sprak zowel met Visser als met conservator Reinder Storm (Bijzondere Collecties) over de tentoonstelling.

Dansen met wetenschap

Kunstenaar Jasmijn Visser werkte voor het Falklandsproject samen met verschillende wetenschappers om conflicten op verschillende niveaus te bekijken. De Falklandoorlog in 1982, waarbij Argentinië en Groot-Brittannië vochten om deze eilandengroep, was een mooie testcase. Visser: “Dit conflict is compact en het verloop van geopolitieke conflicten en het menselijk handelen erin is daardoor makkelijker terug te volgen en te analyseren.”

Falkland islands in united kingdom

De Falklandeilanden, Brits grondgebied, liggen ten zuid-oosten van Argentinië. De Fransen vestigden zich in 1764 op het westelijk deel en de Engelsen een jaar later op het oostelijk deel, zonder dat ze het van elkaar wisten. De Spanjaarden, kolonisators van Argentinië, kregen het Franse deel in handen. Sinds de onafhankelijkheid van Argentinië in 1816 claimen zij de eilanden. Deze eilandengroep waren belangrijk voor de scheepvaart aangezien het de laatste stop was om te bevoorraden, voordat schepen om Argentinië heen of richting Antarctica voeren. TUBS voor Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

Deze samenwerking met de wetenschap omschrijft Visser zelf als een dans. “Wetenschappers nemen allemaal hun eigen onderzoeksmethodes mee en als kunstenaar kijk ik weer heel anders naar conflict.” In haar boek verbindt ze de gebeurtenissen in het Falklandconflict op lokaal en globaal niveau. Voor de tentoonstelling licht ze de zes meest bijzondere verbanden uit. Deze hebben zowel iets met de Falklandeilanden te maken als met andere gebeurtenissen uit het koloniale verleden van Groot-Brittannië.

Om dit uit te kunnen beelden, dook Visser de archieven van de Bijzondere Collecties in. In de tentoonstellingsruimte heeft ze vervolgens zes kamers gemaakt waar nu kaarten te zien zijn die normaal in de archieven zouden blijven. “De Bijzondere Collecties is beroemd om zijn kaarten uit de zeventiende eeuw, maar er zijn hier zoveel juweeltjes uit latere perioden die mensen nooit te zien krijgen. Ik vond deze tentoonstelling een goede aanleiding om eens wat modernere kaarten te tonen.”

Persbeeld jasmijn visser lr

Plan Project Ferme Coloniale et stratégique de Canalisation Agricole Industrielle Commerciale et maritime, 1859. Plan van een stad bij het Panamakanaal. Uiteindelijk zou het kanaal pas in 1914 af zijn. Bijzondere Collecties UvA

Verrast door collectie

Het resultaat is verrassend, zo verwoordt conservator Reinder Storm de keuze van Visser: “De collectie bestaat uit meer dan 100.000 kaarten en onze belangrijkste taak is ze goed te bewaren en toegankelijk te maken. Veel van de kaarten die Visser heeft geselecteerd, hebben we al decennia niet meer onder ogen gehad. Ze ging als kunstenaar echt anders door de collectie heen dan wij dat doen, ze verraste ons met onze eigen spullen.”

Een wetenschapper zal zich niet snel beperken tot enkel kaartmateriaal, maar onderzoekt een breder onderwerp. “Bijvoorbeeld de activiteiten van drukkers of de kennis die mensen in het verleden hadden over hun wereld: hoe dachten ze dat die eruitzag?” Voor wetenschappelijk onderzoek maakt het niet per se uit hoe de kaarten eruitzien, maar voor Visser wel. Zij selecteerde het materiaal voor de tentoonstelling juist heel visueel.

Verbanden leggen

In 2013 onderzocht Visser enkele maanden op de Falklandeilanden de oorsprong van het conflict om het gebied sinds de ontdekking in 1598. Het ging haar niet alleen om informatie uit lokale archieven of de interviews met bewoners die de Falklandoorlog hadden meegemaakt, maar ook om haar eigen ervaringen op het eiland. Belangrijk daarbij was het ervaren van het klimaat, dat van invloed is geweest op de geschiedenis.

Flk lowres 379

Jasmijn Visser tijdens haar onderzoek op de winderige Falklandeilanden in 2013 Jasmijn Visser

“Klimaat heeft invloed op beslissingen die mensen nemen en dus over hoe de geschiedenis verloopt. Dat terwijl het klimaat geen (grote) rol speelt in geschiedenisboeken. In 1765 bijvoorbeeld, hadden zowel Groot-Brittannië als Frankrijk zich gevestigd op de Falklands, maar ze wisten niet van elkaars bestaan. Ik vroeg me af hoe dat kon. Het gebied is namelijk niet groter dan Vlaanderen! Maar toen ik er was, ervoer ik hoe heftig de wind is op de eilanden. Dat is wel een belangrijke reden waarom mensen niet zomaar op ontdekkingstocht gingen.”

Wp 20170130 16 52 40 pro mooneclips

De Infographic Moon eclips uit de Conflict Atlas is ook te zien in de tentoonstelling. Kunstenaar Jasmijn Visser maakte de infographic vanwege de samenhang tussen de toevalligheden op dat punt in de geschiedenis: de maan verduisterde Argentinië tijdens de val van de Junta in 1982. Op hetzelfde moment werd aan de andere kant van de wereld de Engelse kroonprins William geboren. Marjolein Overmeer voor NEMO Kennislink

De tentoonstelling is geen gewone expositie, maar een kunstwerk. Visser legt dwarsverbanden tussen infographics en kaarten uit haar conflictatlas en die uit de Bijzondere Collecties. Zo plaatst ze veertig geografische kaarten, die samen het oppervlak van de maan vormen, naast een infographic van de maaneclips uit 1982. Op het zelfde moment dat Argentinië de Falklandoorlog verloor van Groot-Brittannië en de Junta aldaar instortte, werd Argentinië overschaduwd door deze eclips. “Tegelijkertijd werd de Engelse troonopvolger prins William geboren. Dit vond ik een mooi beeld van toevallige verbindingen in de geschiedenis.”

Volgens Storm zouden conservatoren nooit dezelfde kaarten uitkiezen voor een tentoonstelling als Visser heeft gedaan. Dit omdat een kunstenaar op een andere manier een verhaal vertelt dan de wetenschap. Deze veertig maankaarten zijn daar een mooi voorbeeld van. “Wij zouden er maar één van laten zien, als illustratie bij een verhaal, in plaats van allemaal. Dat geeft een heel ander effect.”

Wp 20170130 16 52 24 pro maankaarten

Deel van de plattegrond van de maan, die bestaat uit 40 bladen, uit de Bijzondere Collecties UvA. Tentoongesteld bij Modern Candor. The struggle for the Falkland Islands/ Islas Malvinas (2017). Bijzondere Collecties UvA

Mijnen

Visser wil de rijkdom en complexiteit van de geschiedenis tonen met haar kunstwerk. “Neem Zimbabwe, dat is een van de zes koppelingen tussen lokale en globale geschiedenis die ik laat zien. Zimbabwanen spelen een belangrijke rol bij het ruimen van de mijnen na de Falklandoorlog. Ze hebben deze expertise vanwege het mijnenruimen in hun eigen land, dat tot 1980 een Engelse kolonie was. Ze ruimen nu dus voor hun oude onderdrukker, op een eiland waar de mijnen geen direct gevaar vormen. De mijnenvelden zijn afgeschermd door hekken, en sinds de oorlog is er alleen een enkele geit en koe ontploft. In Zimbabwe zijn de mijnen wel een direct gevaar voor de bevolking. Daar zijn mijnenruimers harder nodig, maar op de Falklands verdienen ze meer geld. Die ironie wil ik benadrukken.”

Die mijnenvelden zijn zo slecht nog niet, zo blijkt. Ze hebben een positief effect op de natuur van de Falklandeilanden. De mijnen ontploffen pas wanneer er minimaal vijftien kilo op stapt. Bedreigde pinguïnsoorten kunnen zich sinds de oorlog vrij bewegen in gebieden die voor mensen onbegaanbaar zijn. De mijnenvelden zijn getransformeerd tot pinguïnreservaten, waardoor de pinguïns daar beschutting vinden.

Als een film

Wanneer je de tentoonstellingsruimte binnenkomt, loop je eerst door een gang en vervolgens zie je witte muren met enkele kaarten in zwarte lijsten. Het idee hierachter is dat de tentoonstelling een soort film is en elke kaart een frame in die film. Visser wil zo een storyboard creëren en dit letterlijk tot leven brengen. Het idee ontstond toen Visser de gang bij de ingang van de zaal zag: het deed haar denken aan een scène uit de film Vertigo van Hitchcock. Hier volgt een man een vrouw via een donker steegje een bloemenwinkel in.

“In de tentoonstellingsruimte zijn de kleurige kaarten over Panama vergelijkbaar met de zee van licht en kleur in de bloemenwinkel uit de film.” Tot de opening van het Panamakanaal in 1914 waren de Falklandeilanden de laatste stop voor schepen om voorraden in te slaan. Het kanaal is dan ook van grote invloed geweest voor zowel de mondiale handel als voor de lokale economie van de eilanden.

Deze kaarten vormen de openingsscène in Vissers film, gevolgd door het verhaal van Zimbabwe. De maanzaal is de finale en de slotconclusie is de onafhankelijkheid van Argentinië. “De frames zijn dus letterlijk. Kunst heeft een bredere interpreteerbaarheid maar de boodschap uit het boek is belangrijk. Het toont de lukraakheid van het menselijk handelen in de geschiedenis. Bezoekers hebben de keuze om helemaal in het onderwerp te duiken met het boek in hun hand of, als ze daar geen zin in hebben, gewoon naar mooie kaarten te kijken. De tentoonstelling werkt op verschillende lagen.”

004.jasmijn visser modern candor 2017 a.pierson museum ph.gj

Projectplankaarten Panamakanaal uit de negentiende eeuw Gert Jan van Rooij

Bronnen

  • De tentoonstelling Modern Candor is te zien tot en met 7 mei 2017 in het Allard Pierson Museum te Amsterdam. Meer informatie is te vinden op de website van het museum.
  • ‘Conflict Atlas. Geopolitics and contingencies on the Malvinas – Falklands archipelago’ van Jasmijn Visser & Metahaven, uitgegeven door Archive Books, Berlin. ISBN 978-3-943620-59-7.
  • De Conflict Atlas is onderdeel van The Falklands Project en het resultaat van een onderzoeksreis binnen het programma ‘The Ultraperipheric: Here, there and elsewhere’, in opdracht van Coöperatie TAAK en Land Art Contemporary.
  • Jasmijn Visser studeerde Fine Arts en Visual Art, Design & Education aan de Hogeschool voor de Kunsten in Utrecht en deed een postgraduale opleiding bij De Ateliers in Amsterdam. Meer informatie is te vinden op haar persoonlijke website.