Je leest:

Kamp: ’Risico’s zijn er altijd, ook bij schaliegas’

Kamp: 'Risico's zijn er altijd, ook bij schaliegas'

‘Helikopters vallen soms ook uit de lucht’

De finale beslissing van het kabinet over het toelaten van proefboringen naar schaliegas spitst zich toe op een risico-afweging. De tegenstanders van de boringen zullen verliezen want risico’s zijn per definitie te ‘beheersen’. Het ziet er naar uit dat het debat vooral een spel met woorden gaat worden.

In zijn persconferentie over de kwestie schaliegas ging minister Kamp van Economische Zaken uitgebreid in op de geologische aspecten van gas uit schaliegesteente. Zelden spreekt een minister zo in technisch detail, zoals het soort gesteente, organisch materiaal, poreuze zandsteen versus vaste kleisteen (wat niet klopt want poreuze steen is ook vast). Met zijn geologisch exposé komt hij de burger tegemoet die ‘feiten’ wil horen.

Camp figure 3
Poriën in schaliegas, op deze foto een porie in een fossiel in de schalie. Het hete hangijzer bij de schaliegaswinning is de noodzaak het gesteente te breken (‘fracken’) met veel water en chemicaliën, zodat verontreinigd water – na oppompen – moet worden gezuiverd en chemicaliën blijvend in de bodem zullen zitten.

Risicosamenleving

Maar de kern van zijn betoog, als toelichting op zijn brief aan de Tweede Kamer over dit onderwerp, spitste zich toch vooral toe op de risico’s die verbonden zijn aan de winning van gas uit schalies. Risico’s zijn er altijd, zo benadrukte hij. Ook aan de grote logistieke operaties noodzakelijk voor de reguliere (conventionele) gas- en oliewinning – zoals het brengen en halen van boortorenpersoneel – kleven risico’s. Hij haalde het voorbeeld aan dat er soms ook helikopters uit de lucht vallen, zoals recent nog; het hoort nu eenmaal bij een ‘risicosamenleving’.

Schaliegas shale gas hydraulic fracturing hydraulische holtevorming
Drinkwaterproducenten zijn vooral bezorgd over de onomkeerbare vervuiling van kwetsbare drinkwaterbronnen. Het waterbedrijf Vitens berichtte hierover eerder op Kennislink.
Brabant Water

Maar soms slaat de minister de plank mis, want hoe is een ongeval of incident, zoals een helikopterongeluk, te vergelijken met watervervuiling op de lange termijn. Hier speelt immers een hele andere tijdshorizon. Een ongeval raakt het nú, drinkwatervervuiling raakt toekomstige generaties. Een verlaten, afgesloten put waarvoor watervoerende lagen zijn doorboord blijft immers voor de eeuwigheid zitten.

Voorzorgsbeginsel

Bij watervervuiling en het moeten sluiten van drinkwaterputten wordt in de milieuwetenschap het voorzorgsbeginsel (of voorzorgsprincipe) gehanteerd, dat ervan uitgaat dat je geen risico’s moet nemen als je niet zeker weet wat de gevolgen zijn. Op een helikopterongeluk is het voorzorgsbeginsel niet van toepassing. Ook gaat het bij vervuiling van watervoerende aardlagen om onomkeerbare effecten. In een levenscyclusanalyse – een systematische beoordeling van een product – zou je tot een andere ‘weging’ van de milieubelasting komen omdat een onomkeerbaar effect zwaarder zou wegen dan een tijdelijk effect. Zo zou het verdwijnen van een tropisch ecosysteem slechter zijn dan het verdwijnen van een productiebos. Een jong dennenbos kan immers weer gemakkelijk aangelegd worden, bij een (tropisch) ecosysteem is dat niet zo eenvoudig.

Wachten op de MER

Omdat de focus in de schaliegasdiscussie ligt bij de risicobeoordeling, hebben drie ingenieursbureaus de opdracht gekregen om met name de risico’s van schaliegaswinning in kaart te brengen. Zoals de kans op aardbevingen en grondwaterverontreiniging. In de Milieu Effect Rapportage (MER) die komende maand zal volgen – pas hierna neemt minister Kamp zijn definitieve beslissing of de weg naar proefboringen vrij is – komt die milieubeoordeling misschien nog uitgebreider aan bod. Na ronden van inspraak door gemeenten, provincies en andere betrokkenen zal dan in het najaar van 2014 de uiteindelijke beslissing volgen.

Shalieboor
Boortoren in Pennsylvania. Schade aan het landschap is moeilijk in cijfers uit te drukken, aldus het ministerie van Economische Zaken.

Schade in cijfers

Kritiek van milieugroepen is onder meer gericht op het niet (financieel) doorrekenen van de milieugevolgen en landschapsschade. Deze kosten zijn moeilijk te berekenen, zo staat in het rapport aan de Tweede Kamer verwoord.

Aangezien risico’s altijd in meer of mindere mate te beheersen zijn, en een grond voor afwijzing hiermee wegvalt, is de kans klein dat deze vorm van onconventionele gaswinning (onconventioneel omdat schaliegas niet uit zichzelf naar de put stroomt) nog wordt afgeblazen. Het Britse bedrijf Cuadrilla staat al lang klaar om met de proefboringen te beginnen. Het bedrijf is ook actief in Engeland, waar zich volgens de Engelse Geologische Dienst enorme schaliegasvoorraden bevinden.

Eco-warriors

Deze en vorige maand zijn de voorbereidingen van de boringen er door fanatieke actievoerders (eco-warriors worden ze in Groot-Brittannië genoemd) gedwarsboomd. De werkzaamheden van het gasbedrijf moeten er door de politie worden begeleid. In de plaats Balcombe, in het landelijke graafschap West-Sussex, tussen Londen en Brighton, lopen de kosten voor politiebegeleiding al in de miljoenen. Veel anti-schaliegasactivisten komen van elders, maar de weerstand tegen schaliegasboringen is ook lokaal sterk aanwezig.

Schaliegas nl tno 2013
Potentiële schaliegasvoorkomens in Nederland. In geologisch opzicht zijn vooral de aardlagen uit de Jura kansrijk (blauw in de figuur); deze ondieper gelegen lagen zijn gemakkelijker aan te boren en het gas is hoogwaardiger (de calorische waarde is groter). Uit de oudere schalies uit het Carboon (in groen aangegeven) is het gas moeilijker te winnen omdat de aardlagen dunner zijn en er meer breuken voorkomen, als gevolg van gebergtevorming in het verre verleden.
TNO

Genoeg voor tien jaar

In Nederland gaat het volgens schattingen om 200 tot 500 miljard kubieke meter gas, een zesde deel van het (oorspronkelijke) Groningen-gasveld, dat op korte termijn zal leegraken. Nederland Gasland kan in het gunstigste geval weer ruim tien jaar vooruit met eigen schaliegas. Voor de staat moeten de schaliegasbaten de gederfde inkomsten uit het Groningen-veld compenseren. In 2010 bedroegen de aardgasbaten nog 11 miljard euro.

Minister Kamp belooft dat het geld uit schaliegaswinning terecht zal komen bij de “gewone mensen” en het de koopkracht positief zal beïnvloeden. Het voordeel voor de Nederlandse burger valt echter in het niet met de voordelen in bijvoorbeeld de VS, waar de inkomsten uit olie en gas naar de landeigenaar vloeien. Dat systeem kennen we in Europa niet.

Taalspel

Het politieke spel – om schaliegaswinning er ‘door te krijgen’ – maakt gebruik van financiële argumenten. Maar ook de taal wordt creatief gebruikt. Zo moet schaliegas in de beleving van de Nederlander ‘gewoon aardgas’ worden, ofwel methaan, waarbij het enige verschil hem zit in de winning. Chemicaliën die voor het fraccen worden gebruikt zijn in de speech van de minister minder ‘enge’ ‘hulpstoffen’. Aan het woord risico wordt direct het begrip ‘beheersen’ gekoppeld.

Fracking pic
Brits protest tegen schaliegas
FOE Europe

“Schoon en veilig”

De VVD is sowieso voorstander, de tweede regeringspartij, de PvdA, ook mits de winning ”schoon en veilig” kan worden uitgevoerd. Dit kan echter pas op termijn beoordeeld worden. Oppositiepartijen GroenLinks en de ChristenUnie blijven tegen. Het voornaamste argument van de ChristenUnie is dat de hoeveelheid schaliegas in Nederland te klein is voor alle noodzakelijke grootschalige en industriële ingrepen. D66 zou graag zien dat proefboringen en daadwerkelijke winning worden losgekoppeld, om dit een objectiever beeld van de gasvoorraden zou geven.

380px roerdal graben map nl.svg
Kaart met de belangrijkste breuken in en rond de Roerdalslenk. Ook Boxtel ligt in dit gebied.

Voer voor psychologen

De discussie over schaliegas betekent werkgelegenheid voor technici en geologen, maar vormt óók een uitdaging voor sociale wetenschappers. Een analyse van de besluitvorming is nu al onderwerp van onderzoek, terwijl de boortorens nog gebouwd moeten worden. Zoals een studie (en aankomend boek) van het Rathenau Instituut, dat ook de besluitvorming door de lagere overheden onder de loep wil nemen.

Want die lagere overheden kunnen nog knap lastig worden. Het gaat om Boxtel, Haaren en de Noordoostpolder. Ze zien schaliegaswinning op hun grondgebied niet zitten, maar Den Haag heeft het laatste woord. Vooral Boxtel maakt zich zorgen vanwege de ligging boven een ondergrond met vele breuksystemen, waar het fracken sneller een aardbeving kan triggeren.

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 27 augustus 2013

Discussieer mee

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

LEES EN DRAAG BIJ AAN DE DISCUSSIE