21 december 2017

Heleen Sancisi-Weerdenburg

De geboorte van een vak

Heleen Sancisi-Weerdenburg werd op 23 Mei 1944 in Haarlem geboren als dochter van een groenteboer. Destijds kon waarschijnlijk niemand raden dat zij hoogleraar zou worden. Ze overleed helaas jong (op 56e-jarige leeftijd) maar ze liet wel iets groots achter: ze stond aan het begin van een geheel nieuw onderzoeksgebied. Zonder haar was de bestudering van het Perzische Rijk een stuk armer geweest.

De bestudering van het Perzische Rijk (ca. 539-330 v.C.) is nu een levend en bloeiend vak. En terecht: het Perzische Rijk was het eerste wereldrijk in de geschiedenis. Het strekte zich uit van India tot en met Libië, en van Turkije tot en met Afghanistan. Binnen haar grenzen zijn waarschijnlijk veel verhalen van de Hebreeuwse Bijbel opgeschreven; op haar grondgebied werd het eerste geschiedenisboek ter wereld gecreëerd; en net buiten haar grenzen, in Griekenland, verkondigden Socrates, Plato en Aristoteles hun nog steeds wereldberoemde ideeën. Kortom, het Perzische Rijk is een belangrijke periode in de wereldgeschiedenis geweest. Toch duurde het tot Heleen Sancisi-Weerdenburg voordat het Rijk fatsoenlijk bestudeerd werd. Hoe komt dat?

(On)betrouwbare bronnen

Eeuwenlang berustte kennis van het Perzische Rijk op 1) wat de Hebreeuwse Bijbel over de Perzen zei, en 2) wat de oude Grieken over de Perzen schreven. Zoals ik al zei: beide tradities bestonden ongeveer gelijktijdig met de Perzen, dus het zijn interessante bronnen voor historici. Maar ze zijn ook beperkt. Vaak beschrijven de Bijbel en de Grieken alleen dingen die voor hun publiek interessant waren: grote delen van het rijk (vooral het oosten) komen daarom niet aan bod.

Herodotus, onderdaan van het Perzische Rijk en ‘vader van de geschiedenis’.

Ook zijn de verhalen vaak gekleurd en bevooroordeeld: zowel de Bijbelse als de Griekse bronnen weerspiegelen het perspectief van hun eigen bevolkingsgroep. De Perzische koning Xerxes wordt bijvoorbeeld als een verschrikkelijke tiran afgeschilderd door de Grieken, wat meer te maken heeft met de oorlogen tussen hem en Griekenland dan met zijn echte persoonlijkheid. Hoe de Perzen zelf tegen hun rijk aankeken, of hoe de Egyptenaren, de Feniciërs, of volkeren in Irak en Afghanistan (etc.) tegen het rijk aankeken, komt niet aan bod. En als het wel aan bod komt, dan is het de vraag hoe betrouwbaar dat is.

Stel je eens voor dat toekomstige historici Nederland proberen te begrijpen, maar dat ze alleen maar – ik zeg maar wat – Franse en Russische verhalen over Nederland zouden lezen. Dat zou toch belachelijk zijn? Nou, dat vond Heleen Sancisi-Weerdenburg dus ook. Al vroeg in haar loopbaan begon zij te pleiten voor een nieuwe visie: één die zich afzette tegen de dominante, Griekse bronnen (die waren dominanter dan de Bijbel) en die zich juist zou concentreren op bronnen van het Rijk zelf. Wat zeggen de Perzische inscripties uit Iran? Wat zeggen de Egyptische en Irakese bronnen? En in hoe verre komt dat überhaupt overeen met wat de Grieken te zeggen hebben?

Als de blockbuster 300 (2006) iets goed weergeeft dan is het ’t hoe sommige oude Grieken de Perzen zagen: oosters, exotisch en dictatoriaal.

Een nieuw begin

Westerdijkjaar

100 jaar geleden werd Johanna Westerdijk de eerste vrouwelijke hoogleraar. Om haar en andere vrouwelijke wetenschappers te eren werd 2017 uitgeroepen tot het Westerdijkjaar. Faces of Science sluit dit jaar af met verhalen over hun vrouwelijke inspiratiebronnen binnen de wetenschap. Lees alle blogs hier

Om al deze vragen te beantwoorden organiseerde Sancisi-Weerdenburg in de jaren ’80 en ‘90 een aantal workshops. Deze werden vooral georganiseerd in Groningen (waar ze destijds les gaf) maar wetenschappers van over de hele wereld kwamen er naartoe. Met historici, archeologen, Egyptologen, Assyriologen en noem maar op waren de workshops enorm multidisciplinair (in een tijd waarin ‘multidisciplinair’ onderzoek doen nog niet zo hip was als dat het nu is). De resultaten van de lezingen, discussies en ontmoetingen die daar plaatsvonden werden vervolgens gepubliceerd in een nieuwe serie boeken: de ‘Achaemenid History’ serie. Het was het begin van een nieuwe visie; en de geboorte van ‘het Perzische Rijk’ als volwassen onderzoeksgebied.

Boeken uzume
Een aantal Achaemenid History boeken, uitgegeven door het NINO (Nederlands Instituut voor het Nabije Oosten
Uzume Zoë Wijnsma voor NEMO Kennislink

De bestudering van het Perzische Rijk vanuit niet-Griekse (en niet-Bijbelse) bronnen heeft Heleen Sancisi-Weerdenburg natuurlijk niet alleen bewerkstelligd, maar ze was wel een essentiële driving force. Het is dan ook tragisch dat ze zo vroeg overleed. Maar haar werk leeft voort: het is bijna onmogelijk om het Perzische Rijk te bestuderen en niet haar naam te kennen. De Achaemenid History boeken zijn nog steeds klassiekers in het veld. Er is natuurlijk veel veranderd in de tussentijd, en ik ben het persoonlijk niet met alles eens wat Sancisi-Weerdenburg heeft geschreven, maar zo schrijdt de wetenschap voort: traag en gestaag, met hier en daar individuen die reuzenstappen maken.

Img 3901 1024x683
Ons team in Leiden, bij de oratie van team-leider en prof.dr. Caroline Waerzeggers op 1 December 2017. Van links naar rechts: Ivo Martins, Maarja Seire, Nicky van de Beek, Caroline Waerzeggers, Uzume Wijnsma en Melanie Gross.

Overigens wordt het Nederlandse onderzoek naar het Perzische Rijk voortgezet. Er zijn nu twee teams van onderzoekers in Nederland die het Perzische Rijk als onderwerp hebben: één in Amsterdam en één in Leiden, beide onder leiding van uitstekende, vrouwelijke historici. Ik ben er trots op om daar deel vanuit te maken – en hoop ooit goed genoeg te zijn om in hun voetsporen te mogen treden.

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.