Je leest:

Middeleeuwse tuinen: van moestuin tot lusthof

Middeleeuwse tuinen: van moestuin tot lusthof

Tentoonstelling over diverse tuinen in Oost en West, tussen 1200 en 1600

Auteur: | 7 mei 2019
Rijksmuseum van Oudheden

Tuinen waren erg belangrijk in de middeleeuwen, niet alleen om er groenten en geneeskrachtige kruiden in te kweken, maar ook als lusthof om je in het paradijs te wanen. Deze universele tuin is nu het thema van de nieuwe tentoonstelling in het Rijksmuseum van Oudheden.

Middeleeuws gereedschap is meestal niet veel veranderd. Ook deze schop is als zodanig te herkennen, behalve dat het blad van hout was met daaromheen een rand van ijzer. ((Bodemvondst Markt Den Bosch, 1250-1300)
Dienst BMA Gemeente Den Bosch

Een pontificaal uitgestalde stenen gieter, daar begint de tentoonstelling mee. Gieters zijn niet erg veranderd in hun vormgeving en het is dus overduidelijk waar je naar staat te kijken. Dat is precies wat Annemarieke Willemsen, conservator collectie Nederland Middeleeuwen wil laten zien. Veel bekende gereedschappen, zoals gieters, schoppen, snoeimessen of de leren handschoenen om rozen mee te snoeien zijn door de eeuwen heen verrassend hetzelfde gebleven. Harken had men alleen nog niet, daarvoor gebruikte de tuinman een twee- of drietand.

Willemsen: “De schoppen zijn van hout maar het verschil met nu is dat het blad ook van hout was, met alleen een ijzeren rand eromheen.” Wie voor een langere tijd buiten werkte, droeg een zonnehoed en nam een veldfles met water mee. Op middeleeuwse afbeeldingen zijn tuinmannen dan ook duidelijk te herkennen aan deze attributen en hun werktuigen.

Wetenschap in de tuin

Herbarium ‘En Tibi Perpetuis Ridentem Floribus Hortum’ (Hier een glimlachende tuin met eeuwige bloemen voor jou). Francesco Petrollini, cica 1550. Het boek bevat 477 gedroogde planten, waaronder de oudste tomaat uit Europa, afkomstig uit de Nieuwe wereld. Op deze bladzijde is de gedroogde tomaat te zien.
Naturalis Biodiversity Centre (L 2077674

In de middeleeuwen kwam de kruidentuin het meest voor. Ze dienden als eten of werden in geneesmiddelen gebruikt. De tuin was omheind en in vieren gedeeld, met in het midden een put of fontein om alles te begieten. De groen vormgegeven tentoonstelling begint dan ook met de praktische varianten, zoals de moestuin, kruidentuin en boomgaard. Vervolgens wandel je langs de symbolische siertuinen, lusthoven en binnentuinen voor de rijken.

Na de paradijstuin en het afgesloten hof voor de heilige Maria of de oosterse vorst eindig je bij de wetenschappelijke hortus uit de zestiende eeuw. Dit is na de middeleeuwen en Willemsen legt uit waarom de tentoonstelling verder doorloopt in tijd: “In de middeleeuwen was de tuin een ideaalbeeld, een afspiegeling van het goddelijke paradijs. In de zestiende eeuw werd het bestuderen van planten echter een wetenschap, door middel van plantenboeken en in botanische tuinen. Deze tegenstelling wilden we graag laten zien.”

Carolus Clusius richt vanaf 1594 zo’n wetenschappelijke hortus in bij de Leidse universiteit. Een reconstructie hiervan is nog steeds te bezoeken in de Hortus Botanicus. Tijdens de tentoonstelling is het mogelijk een speciale tour te volgen, met allerlei informatie over middeleeuwse planten en waar ze voor gebruikt werden.

Plantenboeken of herbaria waren oorspronkelijk in kloosters te vinden en bedoeld om je te laten verwonderen over de rijkdom van de schepping. De afbeeldingen zijn vaak schematische weergaven. De wetenschappelijke herbaria uit de zestiende eeuw bevat echter echte, gedroogde planten. Bij de tentoonstelling is naast middeleeuwse herbaria ook het beroemde ‘En tibi’-herbarium te zien. Dit is één van de eerste exemplaren met ingeplakte planten, wel 477 stuks, waaronder de oudste gedroogde tomaat in Europa. Het boek ligt open op het Afrikaantje, net als de tomaat een plant uit de Nieuwe wereld.

Archeologische vondsten testen

Uitgelicht door de redactie

Astronomie
Nobelprijs natuurkunde voor kosmologie en exoplaneten

Scheikunde
Nobelprijs scheikunde voor uitvinders lithium-ion-batterij

Geesteswetenschappen
Nobelprijs voor Literatuur ‘een behoudende keuze’

De tentoonstelling laat tuinen zien vanuit een archeologische, cultuurhistorische en kunsthistorische benadering. “De combinatie van archeologische voorwerpen, kunstvoorwerpen en literatuur is helaas nog zeker geen gemeengoed maar is kenmerkend voor deze tentoonstelling en mijn onderzoek. De vernieuwende en onbekende bronnen zijn met name de archeologische vondsten: die worden nooit gebruikt voor onderzoek naar de geschiedenis van tuinen”, aldus Willemsen.

Zo heeft Willemsen bijvoorbeeld onderzocht waar de kleine gaatjes in de randen van bloempotten voor dienden. Men dacht altijd om touwen in te bevestigen en de potten aan op te hangen, maar op middeleeuwse afbeeldingen is te zien dat er stokjes door de gaatjes werden gestoken waar planten tegenaan stonden. “Dit hebben we nagemaakt en die stokjes bleken perfect te werken om planten aan op te binden.”

Ook het gebruik van de tentoongestelde duimgieters heeft Willemsen getest. “Dit is een hulpstuk voor op hoog niveau precisie tuinieren, speciaal gemaakt voor kruiden. Wanneer je deze gieter onderdompelt en je duim op het gat houdt, doseer je vervolgens exact de hoeveelheid water.” Deze onderzochte voorwerpen zijn gevonden bij het Delftse kartuizerklooster dat in 1573 is verwoest tijdens de Opstand en werd opgegraven in 1959.

Liefde tussen de planten

Perzische tuin met de Sassanidische koning Khosrow II en zijn geliefde Shirin. Prent in Shahnama (Ferdowsi, Iran 1500-1600). De koningskoppel’s in dit boek der koningen zijn afgebeeld tussen het liefelijke groen, zittend op de paarden, goed voorzien van eten, drinken en muziek.
Rijksmuseum Amsterdam, Vereniging van Vrienden der Aziatische Kunst (AK-MAK-1257)

De tentoonstelling maakt ook een vergelijking tussen de westers-christelijke en oosters-islamitische tuin, waarvoor afbeeldingen, boeken en artefacten uit het Midden-Oosten volop aanwezig zijn. Deze benadering is meer dan logisch aangezien de vierkante ommuurde kloostertuin is gebaseerd op de Perzische tuin. Ons woord voor paradijs komt zelfs uit het Perzisch, paridaeza, wat ommuurde tuin betekent en de middeleeuwers geloofden dat het paradijs uit de bijbel zich nog steeds ergens in het oosten bevond.

In beide culturen speelde de gecultiveerde tuin een belangrijke rol, en in zowel de bijbel als de koran staat het paradijs beschreven als een tuin, waar mens en dier in harmonie leven, waar het altijd goed toeven is met genoeg schaduw, eten en wijn en waar de bron van de eeuwige jeugd zich bevindt. De mens probeerde dit paradijs opnieuw te creëren. In de middeleeuwen zag men de natuur namelijk als ontembaar en gevaarlijk en de tuin moest worden afgescheiden van deze woestenij.

De tentoongestelde objecten uit oost en west tonen de luxe tuinen bij paleizen en kastelen. Hier feestte, wandelde of rustte de elite uit te midden de bloemenpracht, bij een fontein of een paviljoen. Dit soort siertuinen waren een statussymbool, evenals de exotische dieren die er vaak werden gehouden. Speciale aandacht is er ook voor de in de middeleeuwen populaire lusthoven, vol symbolische bloemen zoals de roos, waar geliefden elkaar konden ontmoeten.

In deze lusthoven werd ook muziek of schaak gespeeld. Willemsen: “Het schaakspel was een geoorloofde aanleiding om iemand uit te nodigen, ook als vrouw, en je daar langdurig mee af te zonderen. Schaakstukken worden dan ook regelmatig bij opgravingen gevonden, vaak op locaties van kastelen.” Schaken in een lusthof komt regelmatig terug in de literatuur, zoals in het verhaal van Tristan en Isolde. Deze minnaars zijn hier te zien in boeken maar ook op het blad van houten trippen (overschoenen). “Zulke chique trippen kregen vrouwen vaak als huwelijks- of verlovingscadeau gegeven. We willen hiermee laten zien dat schaken in de tuin zowel in de elitecultuur voorkwam als in de populaire cultuur”, vertelt Willemsen

Tuinman Jezus

Christus als tuinman in getijdenboek (Holland, ca. 1490).
Koninklijke Bibliotheek Den Haag (76G9_088R)

In de bijbel komt de tuin niet alleen terug als het paradijs, ook het graf van Jezus lag in een besloten hof. Maria Magdalena kwam zijn lijk verzorgen maar het graf was leeg. Toen ze zich huilend omdraaide, zag ze Jezus staan. Ze herkende hem alleen niet en dacht dat hij de tuinman was. Willemsen: “Op middeleeuwse afbeeldingen van dit verhaal staat Jezus vaak afgebeeld met een schop in zijn hand en een brede zonnehoed. Ze maakten het geloof hiermee heel identificeerbaar en dichtbij.”

Een besloten hof was een fraai symbool voor uitverkorenen zoals Maria, of oosterse vorsten. Ze werden afgebeeld in ideale versies vol symbolische bloemen die tegelijkertijd bloeiden. We zien dit ook binnenshuis terug. Wanneer het weer te guur was, of in het Midden-Oosten te heet, konden de rijken zich terugtrekken in speciale kamers, behangen met tapijten vol bloemen. Het servies op tafel, zoals borden, schalen en kannen uit Oost en West, waren vaak met plantenmotieven versierd om je te herinneren aan Gods schepping.

Willemsen: “In het oosten speelde de kleur groen de hoofdrol terwijl we in Europa meer van de bloemen waren.” Al deze kleuren zijn terug te vinden in de vormgeving van de tentoonstelling, wat het geheel een prettige en vrolijke uitstraling geeft.

Bewaarde vogelkooi

Houten vogelkooi voor zangvogeltjes, gevonden in Haarlem (Riviervismarkt, 1400-1600). Middeleeuwse vondsten van organisch materiaal zijn erg zeldzaam in Europa en bijna alleen maar te vinden in de natte grond van west-Nederland.
Marjolein Overmeer voor NEMO Kennislink

Het is interessant om te zien dat er zoveel verschillende soorten tuinen waren en op welke manieren de middeleeuwers die inrichten, bewerkten en gebruikten. Er zijn meer teksten en met name objecten over westerse tuinen, maar de oosterse variant is ook zeker aanwezig in deze tentoonstelling. Zij verrassen het meest, bijvoorbeeld door een heilige Jezus met vlammend hoofd in een tuin vol bloemen af te beelden. Of de ‘oer-Hollandse tulp’, die in zijn geboorteland Turkije de bloem van Allah bleek te zijn.

Maar mijn favoriete vitrines zijn wel die met de middeleeuwse gebruiksvoorwerpen. Hoe leuk want herkenbaar is het om te zien dat een schop en een gieter er al eeuwenlang hetzelfde uitzien, net als het veel te kleine vogelkooitje voor zangvogeltjes. Of dat Jezus veelvuldig als tuinman werd afgebeeld, inclusief hoed van stro, om de Bijbelverhalen invoelbaar te maken voor de analfabetische gelovigen. Een mooi staaltje middeleeuwse doeltreffendheid.

Bronnen

Kasteeltuin Muiderslot

Annemarieke Willemsen

De tentoonstelling Middeleeuwse tuinen, aardse paradijzen in Oost en West, is tot 2 september 2019 te zien in het Rijksmuseum van Oudheden te Leiden. Praktische informatie is te vinden op de site van het RMO

Bij de tentoonstelling is een boekje verschenen, van de hand van conservator Annemarieke Willemse, Middeleeuwse tuinen – aardse paradijzen in oost en west, 1200-1600. Hierin staat meer informatie over de verschillende soorten tuinen die in de middeleeuwen bestonden in zowel het christelijke Europa als het islamitische oosten.

Daarnaast is er in de nabijgelegen Clusiustuin van de Leidse Hortus Botanicus de speciale middeleeuwse plantentour te lopen. De informatie verschijnt binnenkort op de site van de Hortus.

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 07 mei 2019

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.