Je leest:

Leren lezen draait om méér dan letters en klanken

Leren lezen draait om méér dan letters en klanken

Online spel leert kinderen spelenderwijs lezen

Auteur: | 22 november 2022
eszaretskaya, via Envato

De laatste jaren verschenen alarmerende rapporten waaruit blijkt dat Nederlandse kinderen steeds slechter lezen. Wat gebeurt er precies in het hoofd van een kind dat leert lezen? In de strijd tegen laaggeletterdheid ontwikkelden Nijmeegse onderzoekers een online spel dat dit ontwikkelingsproces ondersteunt.

Elke generatie leest steeds weer een beetje minder goed en het tij lijkt lastig te keren. Deze zomer nog concludeerde de onderwijsinspectie dat kinderen nu minder goed kunnen lezen dan tien jaar geleden. In 2018 bleek uit het internationale PISA-onderzoek dat de Nederlandse jeugd minder leest dan ooit en maar liefst 24 procent van de Nederlandse 15-jarigen kampt met lage leesvaardigheid.

Dat is volgens veel deskundigen een groot probleem. Laaggeletterdheid heeft grote gevolgen voor deelname in de maatschappij en zelfs voor de gezondheid. Maar hoe leert een kind eigenlijk lezen? NEMO Kennislink zocht het uit en sprak onderzoekers die een online spel ontwikkelden dat kinderen hierbij moet helpen.

Laaggeletterheid kan een gevaar zijn voor de eigen gezondheid. Bijvoorbeeld wanneer bijsluiters niet goed begrepen worden.

Een talige samenleving

Goed kunnen lezen is niet alleen goed voor de ontwikkeling van je persoonlijkheid, maar ook broodnodig om te kunnen functioneren in onze talige samenleving, stelt taalonderzoeker Merel Wolf. Dat begint al op school: “Het Nederlandse onderwijs is heel talig ingericht. Als je lange teksten niet snel en begrijpend kan lezen, kan je de meeste vakken niet goed bijbenen.”

Wolf promoveerde dit jaar aan het Nijmeegse Max Planck Instituut op het verwerken van taal. Inmiddels werkt ze als onderzoeker bij het expertisecentrum beroepsonderwijs (ECBO). “We horen van veel docenten dat nieuwe leerlingen niet het niveau hebben dat nodig is. Dat geldt niet alleen voor middelbare scholen, ook voor mbo, hbo en universiteit. Sommige leerlingen begrijpen de uitleg van een opdracht gewoon niet goed en bezitten niet de schrijfvaardigheid om opdrachten goed uit te voeren. Dat heeft met taal te maken. Ook na school is het handig om goed te kunnen lezen, bijvoorbeeld om iets te snappen van contracten of regels van de overheid.”

Leren lezen met woordwolken

Leren lezen begint met het leren van gesproken taal. Terwijl kinderen nieuwe woorden leren, ontdekken ze geleidelijk dat die uit losse klanken bestaan. Dit gebeurt bij de meeste kinderen in de kleuterleeftijd, legt Wolf uit. “Ze beginnen dan te snappen dat het woord ‘kat’ bestaat uit klanken die ook in andere woorden voorkomen, zoals ‘tak’. Dat noemen we het fonologische bewustzijn.”

Woorden slaan we in ons geheugen op als een soort woordwolken. Daarin verzamelen we alle kennis die met het woord te maken hebben. Bij het woord ‘kat’ denken we niet alleen aan een kat, maar bijvoorbeeld ook aan een hond, kattenbak en de bijbehorende letters.
Roeland Segeren

Woorden zijn in het brein opgeslagen als een soort woordwolken (zie afbeelding). Daar zit alles in wat je van het woord weet: wat het betekent, waar het mee te maken heeft, hoe je het uitspreekt en hoe je het in een zin gebruikt. Door de ontwikkeling van het fonologische bewustzijn komen daar klanken bij en gaan kinderen woorden ook associëren op klank. In de woordwolk ‘kat’ komen dan naast inhoudelijk verwante woorden als ‘hond’ of ‘tijger’ ook woorden met vergelijkbare klanken zoals ‘gat’ of ‘kan’. “Dat fonologische bewustzijn zie je bij jonge kinderen terug zodra ze plezier halen uit rijmpjes maken en liedjes zingen. Rond groep 3 leren we ze dat er letters bij die klanken horen. Leren lezen is in feite het updaten van die woordwolken in je geheugen, door het toevoegen van letters.”

Uitgelicht door de redactie

Speelgoed met een wetenschappelijk tintje

Sociale Wetenschappen
Spelend(er)wijs

Psychologie
‘Het is maar een spelletje’

Door veel te lezen verrijkt ons brein de woordwolken, zo liet Wolf zien in haar onderzoek. Mensen die veel lezen hebben een grotere woordenschat, begrijpen woorden beter, en herkennen en bedenken woorden sneller. Dat geldt zowel voor geschreven als voor gesproken taal. “Veel lezen zorgt er niet alleen voor dat we beter kunnen lezen en schrijven, maar het helpt ons ook om beter te luisteren en praten.”

Na een tijdje zien kinderen woorden ineens als heel woord, zonder het terug te vertalen naar losse letters. Dat vergt oefening, oftewel herhaling. Woordjes stampen is daarbij niet genoeg, want het gaat erom die woordwolk te blijven updaten met details. Op het moment dat je brein een woord herkent, activeert het zo’n woordwolk en heb je alle kennis erover paraat. Hoe gedetailleerder die woordwolk, hoe sneller dat gaat. Je kan dan sneller en efficiënter teksten begrijpen, en uiteindelijk zelfs voorspellen. Probeer het zelf maar eens: ‘Voor het eten moet je je handen …’

Leren lezen met een spel

Om dit proces te ondersteunen lanceerden Nijmeegse onderzoekers vorige maand Letterprins, een gratis educatief online spel dat kinderen in groep 3 spelenderwijs helpt bij het leren lezen. Letterprins bestaat uit verschillende oefeningen, waarvan een groot deel draait om de betekenis van woorden.

Sommige oefeningen in het leesspel Letterprins tonen een afbeelding en een woord. Kinderen moeten dan aangeven of ze bij elkaar horen of niet.

Een kind krijgt bijvoorbeeld een schoen te zien, terwijl er ‘mes’ onder staat. De vraag is dan of plaatje en woord bij elkaar horen. “De oefeningen benadrukken de betekenis van woorden en proberen dat te automatiseren”, vertelt Esther Steenbeek, onderzoeker en projectleider aan de Radboud Universiteit. “Woorden die goed gaan, krijgen ze even later in het spel korter te zien. Woorden die fout gaan, komen veel later pas terug. Letterprins zorgt er op die manier voor dat kinderen herhalen wat er goed gaat. Dat werkt beter dan fouten benadrukken.”

Succeservaringen blijven beter hangen

Om te bepalen in welk tempo kinderen nieuwe woorden te zien krijgen, werkte Steenbeek samen met orthopedagogenpraktijk OPM Nijmegen. Dat kinderen hebben meer baat hebben bij succeservaringen dan bij het benadrukken van fouten, is daar een gouden regel. “Wij bieden nieuwe kennis in eerste instantie geïsoleerd aan”, legt orthopedagoog Marieke Smeets uit. “Als dat goed gaat, kan je ervoor kiezen om te versnellen of om weer een stukje nieuwe kennis aan te bieden. Die keuze kunnen kinderen in Letterprins ook maken.”

Orthopedagogen nemen in de behandelkamer die beslissing vooral op basis van wat een kind laat zien. In Letterprins neemt het algoritme die rol over. Orthopedagoog Mieke Willemsen: “Dit project dwong ons om puur op basis van de resultaten van het kind, keuzes te verantwoorden. Hoe het kind tot dat resultaat komt, kan een computer niet zien. Een kind moet een bepaalde nauwkeurigheid hebben om de volgende stap te zetten, maar hoe vertaal je dat naar een formule? En hoe neem je daarin motivatie mee?”

Motivatie

Motivatie speelt daarom ook een grote rol in het project. De oefeningen worden niet voor niets aangeboden in de vorm van een spelletje, wat de meeste kinderen nou eenmaal leuker vinden dan huiswerk. De ontwikkelaars hebben grapjes ingebouwd en oefeningen die je alleen samen kan doen. Steenbeek: “Sociale interactie kan heel motiverend werken: samen met iemand iets beleven, daagt uit om verder te gaan. Het spel speelt heel erg in op die sociale interactie. Hij is daarom ook echt bedoeld voor thuis, met ouders, vriendjes of opa en oma. Er zitten bijvoorbeeld oefeningen in die je alleen met zijn tweeën kan doen.”

De ontwikkelaars hopen dat de Letterprins kinderen helpt te ontdekken dat een echt boek lezen gewoon heel leuk kan zijn. Want meer lezen is uiteindelijk het beste wapen tegen verminderde leesvaardigheid. Uiteindelijk geeft het spel daarom ook tips voor boeken die aansluiten bij het leesniveau en de interesses van het kind. Steenbeek: “Leeskilometers maken, daar gaat het uiteindelijk om. Daar is op school gewoon niet genoeg tijd voor.”

Meer lezen over dit onderwerp?

Ontdek nieuwe artikelen die een connectie hebben met dit artikel. Op NEMO Kennislink maken we relaties tussen artikelen zichtbaar zodat je makkelijker andere interessante artikelen kunt lezen.
Bekijk verbindingen Bekijk dit artikel
Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 22 november 2022

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

Thema: Over taal gesproken

Thinkstock
Over taal gesproken
Taal zit in onze genen en ons brein, vormt onze gedachten en cultuur. Hoe doet taal dat? Dat onderzoekt Language in Interaction, de grootste groep samenwerkende taalwetenschappers ter wereld. Op de themapagina 'Over taal gesproken' kan je de voortgang van het taalonderzoek volgen en spannende en grappige weetjes opdoen over hoe we taal produceren, verwerken en beleven.
Bekijk het thema
NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.