Je leest:

Kunnen we de Noordelijke IJszee nog beschermen?

Kunnen we de Noordelijke IJszee nog beschermen?

Auteur: | 29 december 2020
Martine van den Heuvel-Greve, alle rechten voorbehouden

Het wordt steeds drukker in de Noordelijke IJszee. In een voorheen ontoegankelijk gebied, komt steeds meer menselijke activiteit op gang. Het mogelijke effect hiervan op het ecosysteem is nog onduidelijk. Zijn we er op tijd bij om dit gebied te beschermen?

Op het strand van Spitsbergen onderzoekt van den Heuvel-Greve met collega’s de aangroei van dieren en planten op plastic afval.
Rebecca Giesler, alle rechten voorbehouden

Nu grote delen van de Noordelijke IJszee steeds langer vrij zijn van zee-ijs, zal het er steeds drukker worden. Nieuwe doorvaarroutes zorgen in de toekomst voor tijdswinst in de scheepvaart, er is gas en olie te vinden, en er ontstaan meer mogelijkheden om geld te verdienen met toerisme. Het voorheen onbereikbare Noordpoolgebied wordt langzamerhand steeds toegankelijker. Welke gevolgen heeft dit voor het ecosysteem? En hoe kunnen we dit gebied beschermen?

Martine van den Heuvel-Greve, poolonderzoekster bij Wageningen University and Research, is regelmatig op Spitsbergen te vinden om onderzoek te doen naar de gevolgen van vervuiling op kust- en zeeleven. “We weten nog vrij weinig over de poolgebieden”, vertelt ze. Er is vooral veel onbekend over hoe zaken als vervuiling, giftige stoffen en geluidsoverlast planten en dieren in de Noordelijke IJszee beïnvloeden. Er zijn ook nauwelijks metingen of observaties van vroeger, domweg omdat dit stuk aardbol ook voor wetenschappers behoorlijk ontoegankelijk is. Het is daarom dus lastig om na te gaan hoe deze plek verandert omdat wetenschappers niet goed weten hoe het er vroeger aan toe ging, waarmee nieuwe metingen vergeleken kunnen worden. “Er is dus geen zogeheten basislijn van hoe de biodiversiteit hóórt te zijn”, legt Van den Heuvel-Greve uit.

“De potentie van deze gebieden is op dit moment ook nog onduidelijk”, legt Alex Oude Elferink, hoogleraar recht van de zee aan de Universiteit Utrecht, uit. Er is zeker olie en gas te winnen, maar door de barre omstandigheden en door de grote diepte waarop de bronnen liggen, vergt dit een behoorlijke investering. “Milieugroepen menen daarnaast dat olie- en gaswinning in het kwetsbare Noordpoolgebied helemaal niet zou moeten gebeuren.”

Van wie is de Lomonosovrug?

De Lomonosovrug loopt langs de geografische noordpool, dwars door het midden van de Noordelijke IJszee en bevat voorraden aardgas en aardolie. Rusland, Canada en Denemarken hebben claims ingediend om te bewijzen dat dit stuk zeebodem bij hun land hoort. Het gaat hier niet alleen om eventuele opbrengsten van olie- en gasreserves; de symbolische waarde van het kunnen bezitten van de noordpool, speelt volgens Oude Elferink ook een rol. De Verenigde Naties moeten de claims beoordelen, en hebben wetenschappelijk bewijs nodig dat de Lomonosovrug een deel van een bepaald continentaal plateau is. Mochten de staten gelijk krijgen, zullen ze hun overlappende claims onderling moeten verdelen. Tot nu toe is geen bewijs toereikend genoeg verklaard.

Regelgeving in de praktijk

Natuurlijk zijn er al regels rond natuurbescherming. Maar internationaal recht van de zee is behoorlijk ingewikkeld. Waar het Zeerechtverdrag – met 168 landen – algemene regels wetten en regels bevat, is er een wirwar van andere verdragen, organisaties, werkgroepen en afspraken om dit in de praktijk in te vullen. En in eigen wateren in de Noordelijke IJszee kunnen staten ook zelf hun regels aanscherpen. “Het vaststellen van regels voor het beschermen van gebieden is ook een politiek proces”, vertelt Oude Elferink. “Iedereen heeft andere belangen, en in het vaststellen van regels over bijvoorbeeld emissies en lozing heeft ook de scheepvaart een grote stem. Daarnaast is controle, zeker op volle zee, niet altijd makkelijk.”

Zware stookolie

Bij de verbranding van zware stookolie door schepen komen veel vervuilende stoffen vrij, zoals zwaveloxide, stikstofoxide en roet. Roet kan neerslaan op het ijs, waardoor er meer warmte wordt opgenomen en er minder licht wordt teruggekaatst. Zo heeft roet een klimaatopwarmend effect. Daarnaast is zware stookolie een stroperige substantie, die in de kou langzaam wordt afgebroken en na een ongeluk bijna onmogelijk op te ruimen is.

Momenteel wordt er in het gedeelte dat volle zee is, vanwege het zee-ijs nog niet commercieel gevist. De vijf staten met territoria in de Noordelijke IJszee, hebben in samenwerking met vijf andere partijen – China, Zuid-Korea, Japan, IJsland en de EU – wel al een verdrag opgesteld om te voorkomen dat dit in de toekomst gebeurt op een niet-duurzame manier. Dit Central Arctic Ocean Fisheries Agreement zal in werking treden als alle tien partijen het officieel hebben goedgekeurd.

Dit verdrag is opvallend, omdat het uit voorzorg is opgesteld. Het verbiedt commercieel vissen op volle zee voor een periode van minstens zestien jaar, omdat er nog te weinig bekend is over de mogelijke impact van de industrie op het Arctische ecosysteem. “Dit verdrag is een goed voorbeeld van hoe je dit gebied kan beheren”, zegt Van den Heuvel-Greve. “Niet afwachten wat er gaat gebeuren, maar vooruitkijken naar wat gaat komen.”

Met het oog op toenemende scheepvaart in dit gebied is daarnaast de Polar Code opgesteld. Hierin staan regels waaraan de scheepvaart moet voldoen. Er mag bijvoorbeeld geen plastic, olie of rioolvuil gedumpt worden. Beide deskundigen twijfelen echter of die wetgeving toereikend is voor de poolgebieden. Zo wordt in de Polar Code alleen nog maar aangeraden om geen zware stookolie als brandstof te gebruiken in het Noordpoolgebied. In de zee rondom Antarctica is dat helemaal verboden.

De International Maritime Organisation (IMO) is ook bezig met strengere regelgeving over management van ballastwater. Wanneer schepen niet helemaal volgeladen zijn met goederen, wordt dat gecompenseerd door zeewater in te laden, zodat ze stabiel blijven. Maar door het laden van ballastwater op de ene locatie, en het lossen ervan op een andere plek, kunnen organismen in het zeewater terechtkomen die er niet eerder voorkwamen. In 2017 is hier een verdrag over in werking gesteld om dit zoveel mogelijk te voorkomen, en langzamerhand worden er op schepen betere systemen geïnstalleerd.

Mee met de mens

Daarnaast vraagt toerisme volgens Oude Elferink aparte aandacht. “Mensen of schepen nemen onbewust kleine beestjes, insecten of zaden mee die normaal niet in deze regio voorkomen”, vertelt hij. Volgens Van den Heuvel-Greve zijn zo ook op Spitsbergen al soorten gevonden die nog niet eerder waren aangetroffen. “Dit betekent dat omstandigheden voor cellen en larven gunstiger zijn geworden door het opwarmende water, waardoor ze met de zeestromingen hier zijn aangekomen en zich vestigen. Ook op afval, zoals op plastic, liften dieren en planten mee. Of ze zijn meegelift met schepen die in de zomer naar Spitsbergen varen”, legt ze uit.

Oude Elferink: “Veel bedreigingen voor de Noordelijke IJszee zijn gevolgen van activiteiten in andere gebieden. Met als meest voor de hand liggende voorbeeld het smelten van het zee-ijs.” Maar ook pesticiden of PCB’s komen door zee- en luchtstromen in het Noordpoolgebied terecht. Klimaatverandering, afval en vervuiling zijn dus in dit gebied niet nieuw, maar tot op zekere hoogte heeft het zee-ijs het poolgebied lang tegen menselijke activiteit beschermd.

Van den Heuvel-Greve: “In Spitsbergen en Canada is ophoping van chemische stoffen aangetoond in ijsberen en vogelsoorten, maar voor het voedselweb in de Noordelijke IJszee ontbreekt deze kennis.”
Martine van den Heuvel-Greve, alle rechten voorbehouden

Uitgelicht door de redactie

Maatschappijwetenschap
Vier vragen over algoritmes

Informatica
Op zoek naar ons data-spiegelbeeld

Filosofie
Veerkrachtig zijn doe je niet in je eentje

Onzichtbare vervuiling

In Spitsbergen en Canada is al ophoping van chemische stoffen aangetoond in ijsberen en vogelsoorten, vertelt Van den Heuvel-Greve. “Maar voor het voedselweb in de Noordelijke IJszee ontbreekt deze informatie nog.” Pas recent zijn er betere manieren ontwikkeld om ook onder het ijs monsters te kunnen nemen. Collega’s van Wageningen Marine Research ontwierpen een net dat je onder het ijs doortrekt, om zo op grotere schaal materiaal te verzamelen. Door zo’n vangst onderzoeken ze zowel dierlijk plankton als de maaginhoud van vissen om de structuur van het voedselweb te ontrafelen.

“Daarnaast zijn basisgegevens nodig over de ruimtelijke verspreiding en effecten van stoffen”, vervolgt Van den Heuvel-Greve. Lang werd bijvoorbeeld de – nu officieel verboden – stof TBT gebruikt als coating op schepen, om aangroei van algen en zeepokken tegen te gaan. Deze stof lekte echter de zee in en bleek extreem giftig voor weekdieren. “Hele populaties van zeeslakjes werden hierdoor onvruchtbaar en verdwenen. Je ziet de gehalten aan deze stof nu afnemen omdat de IMO deze stof verboden heeft in de coating, maar niet alle landen hebben dit verdrag ondertekend.”

Blootstelling aan de stof TBT kan bij de purperslak, die ook in de Noordzee voorkomt, steriliteit veroorzaken.

Ook leven er langs de ijsrand veel dieren die geluid maken om met elkaar te communiceren, en verschillende zeezoogdieren en vissen maken gebruik van echolocatie om hun prooi te lokaliseren. “We weten nog nauwelijks hoe gevoelig dit gebied is voor geluidsoverlast. Worden essentiële geluiden makkelijk overstemd?”, vraagt Van den Heuvel-Greve zich af.

Gegevens verzamelen over de Noordelijke IJszee is dus van groot belang, volgens de onderzoekers. NEMO Kennislink schreef eerder over de MOSAiC-expeditie, waarbij wetenschappers zich lieten vastvriezen in het Noordpoolijs om onderzoek te doen. “Dat is een mooie manier om data te verzamelen”, zegt Van den Heuvel-Greve enthousiast. “Dergelijke expedities wil je idealiter nog veel vaker doen om relevante informatie te verzamelen. We hebben lange meetreeksen nodig.”

Wet- en regelgeving kan daarna voor een belangrijk deel bijdragen aan de bescherming van dit gebied. Oude Elferink: “Maar als landen het ergens niet mee eens zijn, worden ze geen lid van het verdrag. En daarna komt nog de vraag: hoe vertaal je de toch vaak algemene bepalingen van een verdrag in specifieke regels, en wie houdt er toezicht op dat dit op een goede manier gebeurt?” Toch is Van den Heuvel-Greve hoopvol: “We kunnen nu nog bedenken hoe we dit gebied willen beschermen, nog voor de hekken helemaal open zijn.”

Sneller van Azië naar Europa via nieuwe route

Maar hoe zit het dan met de containerschepen die door de Noordelijke IJszee gaan varen? Daarover lees je in het andere deel van het tweeluik over de Noordelijke IJszee.

Bronnen

  • Dominique, M., Letcher, R. J., Rutter, A., & Langlois, V. S. (2020). Comparative review of the distribution and burden of contaminants in the body of polar bears. Environmental Science and Pollution Research, 1-11
  • Molenaar, E.J., Oude Elferink, A.G. & Rothwell, D.R. (2013). The Law of the Sea and Polar Regions: Interactions between Global and Regional Regimes. (432 p.). Groningen: Martinus Nijhoff.
  • UN General Assembly, Convention on the Law of the Sea, 10 December 1982. Link
  • Van den Heuvel-Greve, M. J., Szczybelski, A. S., van Den Brink, N. W., Kotterman, M. J., Kwadijk, C. J., Evenset, A., & Murk, A. J. (2016). Low organotin contamination of harbour sediment in Svalbard. Polar Biology, 39(10), 1699-1709
  • Vylegzhanin, A.N., Young, O.R., Berkman, P.A. (2020). The Central Arctic Ocean Fisheries Agreement as an element in the evolving Arctic Ocean governance complex, Marine Policy, volume 118, doi.
Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 29 december 2020

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.