Je leest:

Geuren bewaren als cultureel erfgoed

Geuren bewaren als cultureel erfgoed

Onderzoekers ontwikkelen geurwiel

In een digitaal tijdperk lijkt de geur van oude boeken steeds zeldzamer te worden. Wetenschappers stellen daarom voor om uitstervende geuren te bestempelen als cultureel erfgoed en onderzochten alvast hoe je zo’n geur kan ‘vangen’. Als raamwerk ontwikkelden ze een geurenwiel.

Een herkenbare geur roept meteen herinneringen en de bijbehorende emoties op. Neem de geur van een pijp. Die doet je gelijk denken aan die gezellige middagen bij je opa. Tegenwoordig roken steeds minder mensen pijp en verdwijnt de geur steeds meer uit het dagelijks leven.

Smell of heritage 11
Prof. Matija Strlič, een van de wetenschappers, ruikt aan een boek uit de zeventiende eeuw in het Nationaal Archief, Den Haag.

Tot nu toe horen geuren niet officieel tot ons erfgoed, dat voornamelijk oude gebouwen, kunst en tradities behelst. Maar waarom eigenlijk niet? In Japan bestaat sinds 2001 al een lijst met honderd typisch Japanse geuren, zoals de geur van zeewind, antiek hout en sake stokerijen, die behouden moeten blijven voor volgende generaties. Zouden we niet de geur van verse appeltaart, speculaas of spruitjes op een Nederlandse erfgoedlijst willen zetten om ze voor uitsterven te behoeden? Reeds verdwenen en dus onbekende geuren kunnen ons zo ook een beter beeld geven van het leven vroeger.

Geur concreet maken

Wetenschappers aan de University College Londen (UCL) vonden geur als cultureel erfgoed in ieder geval een goed idee. Daarom zijn ze, voor het eerst, systematisch aan de slag gegaan met de rol van geur bij onze waarneming van erfgoed. Maar geur is abstract en wordt vaak op verschillende manieren beleefd. Om een geur goed vast te leggen, is er dus een raamwerk nodig met de omschrijving van die geur en de chemische componenten waaruit de geur bestaat.

Smell of heritage  12
Onderzoekes Cecilia Bembibre en Matija Strlič ruiken aan het geurmonster van een oude boek in het UCL Heritage Science Lab.

Als casestudie hebben de onderzoekers de herkenbare geur van oude boeken gebruikt. Ze vroegen mensen om die te beschrijven en onderzochten daarnaast de chemische eigenschappen van de geur. Aan de hand van de resultaten hebben ze vervolgens een geurwiel van de oudeboekenlucht gemaakt. Dit geurwiel maakt de geur concreter.

Snuffelen voor de wetenschap

Het benoemen van de oudeboekengeur was al een lastige opgave. In onze westerse talen hebben we namelijk geen specifieke begrippen voor geuren. We omschrijven ze of noemen een grondstof waar de geur ons aan doet denken, zoals natte hond, aarde of zuur. Dit is deels cultureel bepaald: de Jahai-sprekende jagers en verzamelaars op Maleisië hebben wel woorden voor speciale geuren, zo lieten Nederlandse wetenschappers eerder zien. Voor hen is het veel makkelijker om de geur van iets te benoemen.

De onderzoekers verzamelden dus de omschrijvingen die mensen gaven van de geur. Ze keken hoe bezoekers van de bibliotheek in St. Paul’s Cathedral de geur van de ruimte omschreven in het gastenboek. Daarnaast lieten ze 79 bezoekers van het Birmingham Museum and Art Gallery een geurmonster besnuffelen van een boek uit 1928. Van de bibliotheekbezoekers gebruikte 100% het woord ‘houtig’, 86% ‘rokerig’ en 71% ‘grond’. Het monster van het oude boek deed de proefpersonen vooral denken aan koffie, cacao en ook weer aan hout.

40494 2016 114 fig2 html
Wordcloud met geurbeschrijvingen van een oud boek door bezoekers van het Birmingham Museum and Art Gallery, UK

Chemische testen

Geuren kunnen we dus vaak lastig omschrijven én niet bewaren door ze in een vitrine te leggen. Wanneer ze onderdeel van ons cultureel erfgoed worden, is het noodzakelijk om ze correct te identificeren en vervolgens te conserveren en te beschermen. Hier kwam het chemische onderdeel van het onderzoek om de hoek kijken. De onderzoekers voerden verschillende chemische analyses uit van de vluchtige organische verbindingen die verantwoordelijk zijn voor de geur die we waarnemen. Deze stoffen vervliegen heel snel en zijn in lage concentraties al te ruiken. Een geur is altijd een mengsel van heel veel verschillende stoffen en door de lage concentraties is het lastig om precies te bepalen welke stoffen je allemaal ruikt. Maar zeker bij sterke geuren is een aantal stoffen dominant aanwezig en die bepalen onze eerste associatie met een geur.

40494 2016 114 fig3 html
Spinnenwebdiagram met resultaten van de zintuiglijke waarneming in de bieb van St. Paul’s Cathedral, Londen.

De wetenschappers stopten een boek uit 1928 twee weken in een plastic zak. Vervolgens brachten ze ook een neutraal stukje vezel in die zak, om zo een monster van de lucht in de zak – en dus de geur – te kunnen nemen. Vervolgens bepaalden ze met extreem gevoelige meettechnieken welke stoffen op het stukje vezel zaten. Dat leverde een lijst van stoffen op die we met uiteenlopende geuren associëren.

De onderzoekers troffen bijvoorbeeld furfural (‘koekjes’), benzaldehyde (‘amandel’), limoneen (‘citrus’) en nonanal (‘brandend hout’) aan. Maar ook stoffen als propaanzuur (‘vuilnis’), heptanal (‘vieze sokken’) en undecaan (‘diesel’). Allemaal geuren waar je niet meteen aan denkt bij een oud boek. Dat geeft een beeld van de chemische samenstelling van de geur die oude boeken verspreiden. De vezels zijn ook gebruikt om geurmonsters van de lucht in de bibliotheek te nemen, te analyseren en ze te vergelijken met geurmonsters van het oude boek.

Daarnaast is een stukje papier uit het oude boek in methanol te weken gelegd om verschillende bestanddelen eruit te halen, waar de wetenschappers een ‘extract’ van het oude papier van maakten. Dit extract is vervolgens besnuffeld en omschreven door de bezoekers van het Birmingham Museum. Die wisten overigens niet dat ze een aan oud boek roken. De bezoekers kregen verschillende ‘anonieme’ dingen te ruiken en moesten de geur omschrijven. Dit om een zo neutraal mogelijke beschrijving van de geur te krijgen.

Het namaken van geuren is nog niet makkelijk, maar de omschrijvingen van de bezoekers in Birmingham kwam deels overeen met de omschrijvingen van de geur in de bibliotheek van St Paul’s. Alle resultaten van de testpersonen verwerkten de wetenschappers in een spinnenwebdiagram. Hierin is te zien met welke woorden de geur van oude boeken het meest werd beschreven en in welke gradaties de verschillende geuromschrijvingen terugkomen.

Geurwiel

Met alle data hebben de wetenschappers vervolgens het geurwiel gecreëerd. Dit soort wielen wordt ook gebruikt bij het maken van parfums en het samenstellen van wijnen. Het onderzoek is bescheiden van opzet en bedoeld als aanzet voor een debat over het behoud van geuren als cultureel erfgoed. Het oude-boeken-geurwiel kan hierin dienen als voorbeeld hoe geuren met een culturele betekenis geïdentificeerd, geanalyseerd en gedocumenteerd kunnen worden.

40494 2016 114 fig4 html
Geurwiel van een historisch boek. Het wiel is ingedeeld in algemene aroma-categorieën. Het bevat de informatie over de mate waarin de testpersonen de geur waarnamen en de chemische informatie uit de geurmonsters van de St. Pauls bibliotheek en het boek uit 1928. De kleuren hebben geen betekenis.

Het idee van de wetenschappers is dat erfgoedgeuren niet alleen bewaard kunnen worden, maar dat musea ze kunnen inzetten als extra ‘experience’ voor de bezoekers. Ook conservatoren zouden ermee geholpen zijn om te weten hoe hun objecten horen te ruiken, om verval te herkennen. Een ander nut van het geurwiel zou zijn dat ze (bijna) uitgestorven geuren opnieuw kunnen creëren. Dit laatste punt is echter discutabel. Geuren zijn heel complex om na te maken, zeker omdat we van heel veel geuren nog helemaal niet weten wat er precies allemaal in zit. En omdat algemene beschrijvingen de lading meestal niet goed dekken. De geur van bijvoorbeeld ‘koffie’ is niet altijd hetzelfde. Daarnaast beleeft iedereen geuren weer op een andere manier. Het ligt er maar net aan of je goede of slechte herinneringen hebt aan een geur…

Nederlands onderzoek

Asifa Majid, Taalkundige aan de Radboud Universiteit, onderzoekt hoe zintuiglijke waarnemingen verwoord worden. De Engelse wetenschappers halen ook haar werk aan. Majid: “Ook in de Nederlandse wetenschap groeit de interesse in geur als cultureel erfgoed. Zoals de UCL wetenschappers al aantonen, is alleen chemisch onderzoek hierbij niet genoeg. Het is belangrijk dat we een geur begrijpen en daarbij is taal, en de manier waarop we geuren verwoorden, cruciaal. Zonder vaste woorden voor geuren is dat lastig. Dit ontwikkelde geurwiel met gestandaardiseerd vocabulaire maakt het een stuk makkelijker. Wat betreft de beleving van cultureel erfgoed is het zeer nuttig te onderzoeken hoe we geuren kunnen bewaren. We hebben al beeld en audio voor het nageslacht maar we missen de geurgeschiedenis nog!”

Welke geur zou jij op de Nederlandse erfgoedlijst willen hebben?

De geur van…

h3. Bron

Bembibre & Strlič, Smell of heritage: A framework for the identification, analysis and archival of historic odours, in Heritage Science, 7 april 2017. DOI: 10.1186/s40494-016-0114-1 Meer informatie over wetenschappelijk onderzoek naar geuren: NOSE (Netherlands Olfactory Science Exchange)

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 11 april 2017

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

LEES EN DRAAG BIJ AAN DE DISCUSSIE