Je leest:

Even goede vrienden online

Even goede vrienden online

Hoe (h)echt is online vriendschap?

Auteur: | 27 augustus 2021

Is een Facebookvriend een vriend? We hebben vaak honderden online contacten en sociale platforms vervullen meerdere rollen, van adresboek tot een manier om je vriendschap te versterken. Maar voor echte vriendschap blijkt offline contact vaak onontbeerlijk.

Je leest een vervolgartikel op het ervaringsverhaal van Gerita in het thema Je data en jij. In dit thema werkt NEMO Kennislink samen met NEMO Science Museum in de tentoonstelling Bits of You. Deze tentoonstelling voor volwassenen, waarin je ervaart hoe de datasporen die we dagelijks achterlaten onze levens beïnvloeden, is t/m 9 januari 2022 te zien in De Studio van NEMO op het Marineterrein in Amsterdam.

‘Ik voel me een completer mens’ en ‘het contact is een zeer waardevolle toevoeging aan mijn leven.’ Zo omschrijft Wanja – die liever niet met haar volledige naam in het artikel wil – het contact met haar neef waarmee ze dagelijks per e-mail lief en leed deelt. Volgens haar kan ze aan hem alles kwijt en hij geeft haar eerlijke feedback. Bijzonder is dat Wanja haar neef nog nooit in het echt zag, ze kent zijn tak van de familie pas sinds 2018 en door corona was het niet mogelijk elkaar op te zoeken. De vriendschap bestaat enkel online.

Een andere vriendschap die langere tijd online floreerde, bleek offline acuut te verwelken. Het is het verhaal van NEMO Kennislink-redacteur Erica Renckens die maandenlang via e-mail intensief contact had met iemand die ze online had ontmoet. Toen de twee elkaar eindelijk offline ontmoetten, verdween de klik als sneeuw voor de zon. Ze spraken elkaar daarna nooit meer.

We hebben nogal wat online ‘vrienden’. Volgens een Amerikaans onderzoek uit 2014 hebben mensen op Facebook gemiddeld 338 vrienden. Jongeren hebben er meestal nóg meer. 27 procent van de twintigers heeft meer dan vijfhonderd contacten.

Nederlandse onderzoekers vonden in een recentere studie dat de 14- en 15-jarige Instagramgebruikers in hun onderzoek gemiddeld 376 volgers hebben, met uitschieters tot meer dan tienduizend connecties. Wat betekenen die verbindingen? Hoe ‘echt’ is een online vriendschap? En welke invloed heeft de online wereld op hoe we vrienden maken en sociale contacten onderhouden?

Zijn ‘Facebook-vrienden’ geen echte vrienden?

De verwevenheid van off- en online

Gemiddeld zegt de Nederlandse jeugd 8,7 goede vrienden te hebben. Dat blijkt uit enquêtes die onderzoekers van de Universiteit van Amsterdam afnamen bij 387 kinderen tussen de 13 en 15 jaar. Loes Pouwels is een van de betrokken onderzoekers. “Het aantal vrienden verschilt erg per persoon”, zegt ze. “Sommigen beschouwen hun honderden Instagramcontacten als vrienden, maar als je doorvraagt met hoeveel mensen ze veel tijd doorbrengen en persoonlijke dingen delen, dan komt eigenlijk niemand boven de pakweg vijftien ‘goede vrienden’ uit. Meer is nauwelijks mogelijk qua tijd. Andere mensen hebben juist genoeg aan één goede vriend.”

Of we door de mogelijkheden online met steeds meer mensen goede vrienden zijn weet Pouwels niet. “Wat we wel weten is dat sommige jongeren die wat betreft interesses makkelijker buiten de boot vallen in de ‘echte wereld’ nu meer mogelijkheden hebben om gelijkgestemden te vinden, bijvoorbeeld jongeren uit de LGTBQ-gemeenschap.” Een ander voorbeeld van het vinden van een specifieke groep mensen is dat van Gerita Groenbos die met zo’n 180 mensen in een internationale Facebookgroep voor lotgenoten zit. NEMO Kennislink interviewde haar over de zeldzame ziekte van haar dochter en hoe ze daar met mensen over de hele wereld over praat.

De jeugd lijkt wat betreft vriendschap volgens Pouwels nauwelijks onderscheid te maken tussen de online en de offline wereld. Er is niet zoiets als een groep ‘online vrienden’ en een groep ‘offline vrienden’. Uit het onderzoek blijkt dat 97 procent van de jongeren vrienden of klasgenoten op Instagram volgt. “Deze werelden weerspiegelen elkaar en zijn sterk verweven”, zegt Pouwels. Dat is ook niet zo gek als je bedenkt dat jongeren volgens rapportages en metingen zeker anderhalf uur per dag doorbrengen op sociale media.

Veel online communicatie verloopt ‘asynchroon’, dat wil zeggen in losse berichten. Contact onderhouden is voor sommige mensen zo juist makkelijker, zegt onderzoeker Pouwels. Omdat je niet meteen hoeft te reageren kun je beter nadenken over wat je wilt zeggen.
Still uit More Human than Human

Maar wat doen ze al die uren online met elkaar? Deze communicatie draait onder andere om plezier maken en steun en vertrouwen geven, zegt Pouwels. Beide ‘werelden’ lenen zich hiervoor, maar natuurlijk zijn er verschillen. “Online sla je nu eenmaal niet een arm om iemand heen”, zegt ze. “Het is ook vaak op tekst gericht waarbij je bijvoorbeeld de toon en gezichtsuitdrukkingen mist, wat sneller tot misverstanden leidt.” Of het vriendschap is? “Als mensen zeggen dat dit voelt als vriendschap, wie zijn wij dan om te zeggen dat dit niet zo is?”, zegt Pouwels. “Aan de andere kant: veel van deze vriendschappen bestaan niet louter online. Dit zijn aanvullingen op offline vriendschappen.”

Wat is vriendschap?

Tijd doorbrengen met elkaar, plezier maken en elkaar steun geven: Paul van Tongeren zegt dat dit enkel uitingen van vriendschap zijn. Hij is Denker des Vaderlands en schreef recentelijk een boek over vriendschap. Is er dan een ware aard van vriendschap die dieper gaat dan de uitingen ervan? Van Tongeren denkt een tijdje na en zegt dan: “Onherroepelijk zijn we een soort ‘vreemden’ in deze wereld. Zelfs onszelf kennen we niet volledig. Zo kunnen we ons over onszelf verbazen of steeds weer dingen doen die we eigenlijk niet wilden doen. Ik denk dat vriendschap een manier is om die ‘vreemdheid’ te delen met iemand anders, om daar niet alleen in te zijn.”

Van Tongeren denkt niet dat vriendschappen per se waardevoller worden door de online wereld. Zijn eigen Facebook-contacten (zo’n tweeduizend) ziet hij niet als vrienden, Facebook is voor hem vooral een handig adresboek. Daarnaast kan het een middel zijn bestaande vriendschappen te onderhouden. “Online vriendschappen kunnen best op offline vriendschappen lijken”, zegt hij. “Ik vraag me wel af: is er zo nu en dan geen verlangen naar iets wat daar bovenuit steekt? Een soort diepere vorm van vriendschap die meer is dan online berichten. Iedere vriendschap heeft te maken met vormen van onvolmaaktheid zoals onenigheid of wantrouwen en naar mijn idee zijn die onvolmaaktheden sterker online dan in de fysieke wereld”, zegt hij.

Kun je het sterker stellen: moet een goede vriendschap dan onvermijdelijk (ook) offline bestaan? Van Tongeren vermoedt van wel, zelfs wanneer technische mogelijkheden voor ‘online vriendschap’ steeds uitgebreider worden met sublieme videoverbindingen en virtual reality. “De illusie wordt daarmee ook sterker. Voor hetzelfde geld ben je straks met een algoritme aan het praten. Dat kan hè!? De mogelijkheden daarvoor worden steeds uitgebreider”, zegt hij.

Maar is dat erg? Wat áls we straks een luisterend oor vinden in algoritmes, zoals de ogenschijnlijk realistische en tegelijkertijd bevreemdende vriendschap tussen mens en computer in de film Her uit 2013? “Als je mensen een keuze geeft dan zullen ze altijd voor het ‘echte werk’ kiezen”, zegt Van Tongeren. “Als je mag kiezen tussen een schilderij van Rembrandt en een perfecte kopie van dat schilderij dan zul je voor het echte werk gaan. Omdat je weet dat het echt is.”

Trailer van de film Her (2013) waarin de hoofdrolspeler een relatie ontwikkelt met een besturingssysteem.

Vriendschap: van je netwerk tot een romantisch ideaal

In zijn boek ‘Doodgewone vrienden’ gaat Paul van Tongeren op zoek naar wat verschillende filosofen dachten over vriendschap. De Romeinse filosoof Marcus Cicero had een wat zakelijke blik op vriendschap: zorg dat je ‘vriendjes’ hebt om je te handhaven in de samenleving. Een netwerk van mensen waarop je een beroep kan doen. De Franse filosoof Michel de Montaigne had juist een hoogst subliem en romantisch ideaal van vriendschap tussen twee mensen. Vriendschappen ontstaan volgens hem doordat mensen elkaar plezier schenken door hun persoonlijke kwaliteiten.

Van Tongeren gelooft niet dat er sterkere vriendschappen ontstaan doordat we nu altijd en overal met elkaar contact kunnen houden. “Perfectie van vriendschap zit niet in de veelheid van contact”, zegt hij. “Ik heb vrienden die ik wekelijks zie, maar ook een vriend die ik een keer per jaar tref. Dat is een groot verschil, maar ik kan niet zeggen dat de ene vriendschap intenser is dan de andere. Het verlangen om iemand te zien is in zekere zin ook onderdeel van de vriendschap. Andersom hebben sommige relaties geen dagelijkse interactie nodig.”

Uitgelicht door de redactie

Neurowetenschappen
‘Van muziek die verrast, ga je helemaal uit je dak’

Geneeskunde
‘Ieder geschikt orgaan krijgt een bestemming’

Neurowetenschappen
Sommige ‘coronawoorden’ zullen we weer schrappen uit ons geheugen

Een dip door corona

Interacties in de online wereld kunnen bijdragen aan ‘echte’ vriendschap. Hoe laat je nu zien dat je een goede vriend bent? Mensen blijken daar verschillende maatstaven op na te houden. “Voor sommigen is een lange streak – een dagelijkse reeks – van berichten op Snapchat belangrijk, anderen verwachten bijvoorbeeld dat vrienden meteen reageren op berichten”, zegt Pouwels. Er is ook een verschil tussen jongens en meisjes. “Bij jongens draait het meer om plezier maken met elkaar zoals tijdens online games, de meisjes delen liever persoonlijke dingen met elkaar”, zegt ze.

Dat de ‘echte’ wereld voor veel vriendschappen vaak onontbeerlijk is blijkt ook wel uit onderzoek van Pouwels. De coronapandemie bleek een perfectie situatie voor onderzoek. Veel activiteiten en ook vriendschappen ‘verschoven’ richting de online wereld, zegt Pouwels. “Uit onze vragenlijsten bleek dat de kwaliteit van vriendschappen omlaag ging. Mensen konden minder dingen met elkaar ondernemen. Of er inmiddels herstel is moeten we nog onderzoeken. Het is overigens lastig om te bepalen of andere zaken hierbij een rol speelden. Veel mensen zaten minder goed in hun vel tijdens de lockdowns.”

Ook geven jongeren doorgaans aan dat ze zich closer voelen tot vrienden op het moment dat ze bij elkaar zijn en juist níet op sociale media zitten. “Ze voelen dan een sterkere verbindingen met elkaar”, zegt Pouwels. Dat wil overigens niet zeggen dat het omgekeerde waar is: dat sociale media onze vriendschappen minder close maken. “Daar vinden wij in ons onderzoek slechts beperkt bewijs voor”, zegt Pouwels. “Sommige vriendschappen lijken hierdoor inderdaad minder hecht te worden, andere vriendschappen worden juist closer door sociale media. Op de grootste groep heeft het nauwelijks effect.”

Heeft Wanja er wel eens over nagedacht om haar neef in het echt te ontmoeten? ‘Toen we elkaar net kenden leek het me erg leuk om elkaar in het echt te treffen om te zien of we een uiterlijke gelijkenis hebben en om de plekken te bezoeken waar onze voorouders vandaan komen. Door corona is daar helaas niets van gekomen’, schrijft ze per e-mail. Zo’n ontmoeting kan uiteindelijk voor- en nadelen hebben, denk ze. ‘Het kan onze relatie versterken doordat we gezamenlijke herinneringen bouwen, maar ook verzwakken omdat het beeld dat we van elkaar bedacht hebben eigenlijk niet klopt met de werkelijkheid.’

Bronnen

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 27 augustus 2021

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

Thema: Je data en jij

Melanie Kranenburg
Je data en jij
Ons leven wordt steeds digitaler. We delen zelf data en er worden steeds meer data over ons verzameld. Dat maakt ons leven leuker en makkelijker, maar het brengt ook risico’s met zich mee. Aan de hand van tien ervaringsverhalen duikt NEMO Kennislink in de wereld van data en algoritmes.
Bekijk het thema
NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.