26 oktober 2017

“Geluk is het mooie en positieve thema van de Maand van de Geschiedenis. De documentaire Bouwen te midden van eenzaamheid laat zien hoe architect Han van Loghem in 1926 vol idealen naar Rusland reisde om betere huizen te bouwen voor arbeiders. Desillusie liet niet lang op zich wachten maar toch was Han gelukkiger dan ooit. Een intiem kijkje in een persoonlijke geschiedenis.”

Je leest:

Bouwen in het land van beloftes

Bouwen in het land van beloftes

Het socialistische avontuur van architect Han van Loghem in Siberië

Auteur: | 26 oktober 2017
Archief Sukhatsky, publiek domein

Architect Han van Loghem ging in 1926 naar Siberië om woningen te bouwen voor arbeiders. Zijn latere lezingen hierover, en de brieven van zijn vrouw Berthe, zijn de basis van een documentaire over dit avontuur. NEMO Kennislink sprak met de makers.

Archieven zijn meer dan kilometers papier; het zijn schatkamers vol mooie verhalen – de meeste mensen komen hier alleen niet mee in aanraking. Historicus Gijs Kessler (Ruslandspecialist bij het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG)) wilde daar verandering in brengen. Samen met filmmaker Pim Zwier koos hij een klein, persoonlijk archief uit om te delen.

Het werd het socialistische avontuur van architect Han van Loghem (1891-1940) in het Rusland van de jaren twintig. Het kleine archief van deze man bevat brieven, lezingen en foto’s die een vergeten periode uit de doeken doet vol idealen en desillusie, geluk en persoonlijk verdriet.

Kunstenaar of zakenman?

Han van Loghem wilde ruime en lichte woningen bouwen voor arbeiders, die nog vaak in sloppenwijken woonden. In Nederland had hij sociale woningen gebouwd in Haarlem en enkele straten ontworpen voor Betondorp. Toch was hij hier niet gelukkig, volgens Pim Zwier. “Van Loghem was erg bevlogen en meer een kunstenaar dan een zakenman. Hij schreef in 1917 al dat de maatschappij commercialiseerde, terwijl hij zich wilde focussen op het bouwen zelf, op het creëren.”

Betonbouw %c2%a9 archief schoorl
Bouw betonbouw jaren twintig
Archief Schoorl, publiek domein

Na de Russische revolutie (1917) stichtte de Nederlandse ingenieur en communist Sebald Rutgers (1879-1961) een autonome kolonie in Siberië, bij het boerengehucht Kemerovo (Rode Heuvel). Gijs Kessler: “Lenin wilde dat Rutgers de steenkoolindustrie op poten zou zetten om daarna over te dragen aan de Sovjet-regering. Het ging dus niet om het maken van winst.”

Rutgers had ingenieurs en geschoolde vakmensen nodig om deze kolonie uit de grond te stampen en haalde die uit het buitenland. Van Loghem was één van deze kolonisten en reisde in 1926 naar Kemerovo. Zwier: “Hij wilde bijdragen aan een rechtvaardigere samenleving. Socialisten geloofden dat die in de Sovjet-Unie gerealiseerd werd. Van Loghem dacht echt dat hij daar gelukkiger zou worden.” Zijn vrouw Berthe Neumeijer (1890-1981) en hun vier kinderen bleven ondertussen in Nederland.

Het avontuur

Eenmaal in Kemerovo was Van Loghem helemaal in zijn element, zo blijkt uit de bronnen. Vanuit het niets mocht hij een complete wijk ontwerpen met vijfduizend arbeiderswoningen, scholen en openbare gebouwen. Hij schreef hoe ontzettend productief hij te werk kon gaan. Land opmeten, ontwerpen tekenen en vervolgens bouwen zonder de inmenging van allerlei lastige commissies, gaf binnen enkele maanden al resultaat.

School van loghem kemerovo %c2%a9 archief sukhatsky
School door Van Loghem in Kemerovo, 1927
Archief Sukhatsky, publiek domein

Dit veranderde echter al snel. Kessler: “Stalin had andere ideeën dan Lenin, die in 1924 was gestorven. Vanaf 1926 voerde hij een doelbewuste, gecentraliseerde industrialisatiepolitiek, en daar pasten autonome structuren zoals de kolonie slecht in. In 1927 kwam de kolonie weer onder Russisch gezag en werden de buitenlandse ingenieurs steeds meer tegengewerkt. Uiteindelijk vertrokken de meesten dat jaar, gedesillusioneerd.”

Zo lang hij kon, bleef Van Loghem doorwerken, maar hij had steeds minder goede vakkrachten tot zijn beschikking. Kessler: “De bouwindustrie in Rusland draaide toen nog op boeren die een deel van het seizoen in de bouw werkten. Je had geen beroeps-bouwvakkers, zoals in Nederland. Daarnaast bouwden de boeren met hout, omdat je daar langer mee kon werken. Wanneer het vriest, kun je namelijk niet metselen. Deze boeren waren niet geïnteresseerd in betonmuren of bouwen met baksteen.”

Ongedierte en koeien

De archiefbeelden in de documentaire laten zien hoe armoedig de Russen woonden. Van Loghem zag zichzelf als hun verlosser, zo blijkt uit zijn lezingen. Met zijn progressieve ideeën zou hij hun leefomstandigheden beter maken, maar zijn bouwstijl viel niet erg in de smaak.

Zwier: “De arbeiders annex boeren in Kemerovo wilden een stukje land bij hun huis voor een koe, een kippenren en een moestuin. Ze hadden liever een vrijstaande houten hut dan een stenen rijtjeshuis. Een ander bezwaar was dat ongedierte zich veel makkelijker kon verplaatsen via rijtjeshuizen.”

Krottenwoningen kemerovo %c2%a9 archief schoorl
Krottenwoningen Kemerovo, Rusland, jaren twintig
Archief Schoorl, publiek domein

De arbeiders mochten meepraten over de bouwplannen en protesteerden tegen de bouw. Van Loghem schreef, in zijn nopjes, dat zijn rijtjeshuizen toch van de grond zouden komen – in naam van de technische vooruitgang. Kessler: “Ja, hij komt wel over als een dwingeland. Maar is het niet vaker architecten eigen om hun ideeën uit te werken zonder goed te luisteren naar de wensen van toekomstige gebruikers?”

Driehoeksverhouding

Han en berthe %c2%a9 archief kohnstamm
Han en Berthe in Kemerovo, Siberië 1927
Archief Kohnstamm, publiek domein

Ook op privévlak stond Van Loghems wereld op zijn kop in Kemerovo: hij werd verliefd op Tini, een bevlogen Nederlandse socialiste die ook in de kolonie werkte. Kessler: “Het was meer dan een affaire. Het was voor hem een periode van enorme persoonlijke vervulling en hij raakte steeds meer los van zijn leven in Nederland.”

Niet gek dat zijn vrouw hier zenuwachtig van werd, zeker als je je realiseert dat brieven toen weken onderweg waren. Berthe reisde af naar Siberië om hun huwelijk te redden. In de brieven naar haar ouders tijdens deze periode merk je daar echter weinig van. Ze was verrukt over de schoonheid van het weidse Siberische landschap of schreef over de onhygiënische toestanden in de kolonie.

Lastig aarden

Omdat buitenlanders niet langer gewenst waren onder Stalin en ze hun kinderen liever in Nederland zagen opgroeien, besloot het echtpaar om Rusland te verlaten. Voor Van Loghem was het echter lastig om aan werk te komen in Nederland, nu hij het label communist met zich meedroeg. Tot zijn dood in 1940 bouwde hij weinig meer. Hij gaf veel lezingen over zijn Siberische ervaringen en schreef over bouwkunde in specialistische tijdschriften.

Lang na zijn dood begon Berthe aan haar memoires. Ze verbaasde zich over het feit dat haar op knappen staande huwelijk niet in haar brieven voorkwam. Uiteindelijk schreef ze maar tien kantjes, maar samen met de bewaarde brieven en foto’s uit de Russische periode, vormt deze terugblik het verhaal van de documentaire Bouwen te midden van eenzaamheid.

Bronnen

De makers zijn naar Rusland gegaan om oud beeldmateriaal te gaan zoeken en veel komt uit het museum van Kemerovo. We zien zwart-wit film- en fotomateriaal van de bouwactiviteiten en arbeiders in de fabrieken, maar ook van de mooie natuur in de omgeving. De beelden worden begeleid door stukken tekst uit de brieven en lezingen, voorgelezen door de acteurs Gonny Gaakeer en Stijn Westenend.

Zwier: “We hebben gekozen om alleen tekst en beeldmateriaal uit de jaren twintig te gebruiken omdat we de kijkers willen terugplaatsen in de tijd. En het beeld moest passen bij het perspectief van Han en Berthe, zoals uit hun teksten naar voren komt.”

Kolonisten rode heuvel 1925 %c2%a9 archief sukhatsky
Kolonisten Kemerovo (Rode Heuvel) in 1925
Archief Sukhatsky, publiek domein

Kessler: “We zijn erg blij met dozen brieven en foto’s die bij mensen van zolder komen. Ze bieden ons een mooi venster op de geschiedenis.” De documentaire is daarvan niet alleen het bewijs, maar ook gelijk een oproep aan de kijkers: gooi het oude familiearchief niet weg. Grote kans dat je er een onderzoeker blij mee maakt.

Waar te zien

De documentaire Bouwen te midden van eenzaamheid beleefde 24 oktober zijn première in het EYE Filmmuseum. De documentaire is niet te zien in de bioscoop maar wel op filmfestivals, onder andere 11 november op het Noordelijk Filmfestival. De acteurs Gonny Gaakeer en Stijn Westenend zijn dan live aanwezig voor de voice-over, om het verhaal een extra persoonlijk tintje te geven.

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 26 oktober 2017

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.