Je leest:

Zijn virtuele ontmoetingsplaatsen een oplossing voor Zoom-vermoeidheid?

Zijn virtuele ontmoetingsplaatsen een oplossing voor Zoom-vermoeidheid?

Auteur: | 23 september 2021

Afmattende Zoom-vergaderingen komen ons de keel uit. Bieden virtuele ontmoetingsplaatsen, waar je als avatar rondloopt op kantoor, een goed alternatief?

Een pixelige avatar in 2D met een bril en bruin haar komt op me afgelopen. Als hij vlak naast mijn avatar staat, die ik zojuist heb opgetuigd met een groen shirt en blond haar, komt er een video- en geluidsverbinding tot stand. Ploep! Op een klein scherm bovenin het beeld verschijnt het gezicht van taalonderzoeker Mark Dingemanse, zittend op zijn zolderkamer in Nijmegen. Ook mijn camera en microfoon floepen aan. “Welkom! Als je op ‘volg’ drukt loop je vanzelf achter me aan. Handig voor de rondleiding.”

We waggelen rond door het virtuele kantoor dat hij heeft opgezet via het platform Gather. Je kunt er volledige ruimtes mee nabouwen. Kantoren, maar bijvoorbeeld ook congreszalen en klaslokalen. In het kantoor van Dingemanse heeft iedereen zijn eigen werkkamer. Er is een gemeenschappelijke hoek met comfortabel ogende sofa’s, rustend op een groot rood vloerkleed. “Hier komen we om te lunchen, samen koffie te drinken of te kletsen.” Zodra we naast het koffiezetapparaat gaan staan verschijnt er een gifje van een kopje dat volstroomt met koffie. Een paar stappen verderop staat een theepot, voor de theeliefhebbers.

Dingemanse en zijn collega’s draaien het programma sinds november continu op de achtergrond terwijl ze vanuit huis werken. Virtuele ontmoetingsplaatsen als Gather willen het online contact tussen groepen mensen prettiger en efficiënter maken. Daar is vraag naar. Als we iéts kunnen missen aan thuiswerken, dan zijn het wel de eindeloze uitputtende videocalls. Zijn platforms als Gather een goed alternatief?

Het virtuele kantoor van taalonderzoeker Mark Dingemanse van de Radboud Universiteit. Onze avatars zitten in de binnentuin.
Mariska van Sprundel

Zoom-vermoeidheid

Van beeldbellen word je doodmoe. Dat is het voornaamste argument tegen diensten als Zoom en Teams. De zogenaamde ‘Zoom-vermoeidheid’ bestaat nog te kort om exact te weten wat het veroorzaakt, maar met theorieën uit de psychologie kom je een heel eind. Beeldbellen vereist dat je je aandacht richt op een klein scherm en daar geconcentreerd naar blijft kijken, heel onnatuurlijk. Alle informatie en communicatie moet je zien los te peuteren uit een klein vierkant wereldje. Handgebaren ontgaan je; mensen zijn vanaf hun schouders in beeld. Je hebt geen oogcontact. En dan is er nog de beeld- en geluidskwaliteit. Die is meestal niet best, volgens cognitief psycholoog Stefan van der Stigchel, die aan de Universiteit Utrecht aandacht onderzoekt in het lab. “Vaak komt het geluid en beeld net asynchroon binnen. Je merkt het niet altijd, maar het kost je hersenen meer moeite om te verwerken.”

Ronduit slecht, dat geluid, zegt ook Peter Werkhoven, die aan de Universiteit Utrecht onderzoek doet naar interactie in virtuele werelden. Hij doelt niet per se op de kwaliteit, maar op het feit dat je niet hoort uit welke richting geluid komt. Oftewel: er is geen stereogeluid. “In een fysieke vergadering hoor je meteen of iemand links of rechts van jou aan het woord is, en draai je je hoofd daarheen. Voor die stem heb je aandacht, andere geluiden filter je weg. Online kan dat niet. En als één iemand een vraag stelt in een videovergadering, kijkt iedereen elkaar tegelijk aan; iedereen voelt zich aangesproken. Idioot! Je wordt er niet alleen doodmoe van, het verstoort ook de conversatie.”

Uitgelicht door de redactie

Geesteswetenschappen
‘Uitdrukkingen zijn alive-and-kicking’

Biologie
Biodiversiteit in de stad: ‘Op een stuk stoep leven al snel vijftig plantensoorten’

Informatica
Zes tips tegen cybercriminaliteit

Sinds de coronacrisis kwamen er honderden platforms en apps bij die de online interactie menselijker willen maken. Gather, met vier miljoen gebruikers, concurreert bijvoorbeeld met diensten als Wonder, waar mensen elkaar eveneens als avatar ontmoeten. In Mozilla Hubs, ook ontworpen om makkelijker collega’s te ontmoeten, zijn de virtuele ruimten in 3D en de avatars minder blokkerig.

Platforms als Gather gaan een aantal fundamentele problemen van videobellen niet oplossen, denkt Van der Stigchel. Je spreekt elkaar immers nog steeds via een camera. Bovendien vreet zo’n virtuele wereld ook aandacht. Als je in levenden lijve aanwezig bent in een vergaderruimte heb je mensen om je heen. Je bent ‘embodied’, zoals de onderzoeker het noemt. “In een virtuele omgeving moet je jezelf in gedachten verplaatsen naar een plek waar je zelf niet bent. Verlies je even je aandacht, omdat je kat op schoot springt of er een kind huilt beneden, dan zit je weer op je eigen zolderkamer en ben je er helemaal uit. Werk en privé lopen ook bij Gather dwars door elkaar. Het kost moeite om je aandacht er telkens weer bij te krijgen.”

Vloeiende overgangen

Klopt, je zit nog steeds onherroepelijk naar een scherm te kijken waarop je elkaars lichaamstaal en gezichtsuitdrukking niet goed ziet, beaamt Dingemanse. Aan de Radboud Universiteit in Nijmegen onderzoekt hij menselijke interactie in alledaagse gesprekken. Wat volgens hem Zoom onder andere zo vermoeiend maakt, is het gebrek aan vloeiende overgangen in een gesprek. “In Zoom klik je op een link zonder dat je vooraf weet wie of wat er op je scherm gaat verschijnen. En dan poef! Zit je ergens middenin. Na de vergadering klik je op ‘Leave meeting’. Poef! Iedereen is weer weg. Je bent in één klap het gevoel van een gedeelte ruimte kwijt.”

Klaterend water. Wij, of onze avatars dus, zijn de binnentuin met fontein binnengelopen en kletsen verder zittend op een tuinbankje. In een virtuele omgeving zijn die scherpe randjes ervan af, vertelt Dingemanse. “Een gesprek beginnen en eindigen voelt hier natuurlijk; je blijft de hele tijd in dezelfde virtuele omgeving. Dat geeft je het gevoel dat je ergens bent. Na een presentatie is het niet zwaaien en wegklikken, zoals het gaat in Zoom of Teams. Hier loop je nog even naar de koffieautomaat om na te kletsen, zoals het in het echt ook zou gaan. Die vloeiende overgangen zijn de sterke punten van dit platform.”

Het ‘kantoorgevoel’, inclusief spontane ontmoetingen, is voor veel mensen een belangrijke motivatie op hun werk.

We lopen door naar zijn werkkamer, links bovenin het virtuele kantoor, afgeschermd van een aangrenzende werkkamer door een houten wand. Dingemanse loopt naar binnen, mijn avatar volgt gedwee. Plots licht de kamer op. “Ik heb mijn werkkamer nu afgesloten als een private space waar we ongestoord kunnen praten. Mensen die langslopen zien dat ik bezoek heb, maar ze horen ons niet.” Voor mij voelt het nog steeds alsof ik in een game zit. Bij mijn gesprekspartner is dat gevoel ervan af. Voor hem is dit echt zijn kantoor.

Werkhoven vindt de avatars wel leuk. Al heb je ze niet nodig om te communiceren, dat gaat immers via video. “Je gebruikt de avatar om aan te geven waar in de ruimte je bent en om te zien waar anderen zijn. Net als op een echt kantoor kun je gericht ergens heen lopen door de gangen. Even op jezelf te zijn.” Heel belangrijk om vermoeidheid tegen te gaan, volgens de hoogleraar. Een mens raakt gestresst van continu in beeld zijn.

Kantoorgevoel

In Zoom is elk gesprek gepland. Niet in Gather. Daar kom je nog eens iemand onverwacht tegen. Dingemanse: “Voor mij gaat het erom dat we de basiskenmerken van alledaagse gesprekken terugkrijgen. Hoe kom je vloeiend in en uit een gesprek? Hoe kun je je tijdelijk onttrekken aan een conversatie en dan terugkomen?”

Voor je concentratie lost zo’n virtueel kantoor niet veel op, voor spontane ontmoetingen zijn diensten als Gather interessant. Dat heeft cognitief psycholoog Van der Stigchel zelf ook gemerkt toen hij een online congres bezocht via het platform. “Het is leuk om tegen internationale collega’s aan te lopen die je twee jaar niet hebt gezien. Dat kantoorgevoel, inclusief spontane ontmoetingen, is voor veel mensen een belangrijke motivatie op hun werk. En motivatie is weer belangrijk voor concentratie en prestatie. In dat opzicht lost Gather iets op wat we bij Zoom missen.”

Zien werken doet werken, wil Dingemanse daar nog aan toevoegen. Daarom hangen zijn collega’s hier zo vaak rond: het gevoel ergens aanwezig te zijn, zonder dat je met elkaar in gesprek hoeft te zijn. Het helpt hem juist zich te concentreren op z’n werk.

Realistisch? Nee, dat zijn de meeste virtuele ontmoetingsplaatsen niet. De ruimtes zijn tweedimensionaal en pixelig, de avatars in de stijl van De Sims. Iets als Gather is ook niet bedoeld om de fysieke wereld zo goed mogelijk na te bootsen, daar heb je tegenwoordig VR-brillen voor. “In een virtuele ruimte is het veel belangrijker dat je de principes van sociale interactie goed krijgt dan dat het er gelikt uitziet”, aldus Dingemanse.

Elkaar goed in de ogen kunnen kijken is onmisbaar in een gesprek.

Nu nog oogcontact

Als het aan de Nijmeegse onderzoeker ligt zijn online communicatietools blijvertjes, ook als straks iedereen weer naar kantoor mag. Sommige van zijn collega’s draaien Gather ook als ze op de campus zijn. “We ontdekten het programma dankzij de pandemie, maar anders had ik het ook een oplossing gevonden om met internationale collega’s, of collega’s die in andere gebouwen op de campus werken, makkelijk bij elkaar te komen. Ik denk dat we het behouden.”

Heeft het afgelopen coronajaar juist niet bewezen dat schermen geen vervanger zijn voor echt menselijk contact? Voor sommige situaties is dat zeker waar, volgens Werkhoven, zoals eerste kennismakingen en gespannen gesprekken. “Via een scherm ontbreken veel sociale cues en bouw je minder vertrouwen op. Dat blijft zo, zolang je elkaar niet in drie dimensies ziet en hoort en aanraking ontbreekt. Ken je elkaar eenmaal goed? Dan kun je met de huidige tools vaker virtueel gaan.”

Wat hem trouwens echt verbaast? Oogcontact wordt maar niet mogelijk online. Ook al weten we al zó lang dat elkaar goed in de ogen kunnen kijken onmisbaar is in een gesprek. “Ik verwacht dat de online tools zich technologisch in die richting gaan ontwikkelen. Nog stereoscopisch geluid erbij en dan zijn de grootste angels uit het beeldbellen.”

Voor ik wegga uit zijn kantoor wil Dingemanse nog één ding laten zien: het uitzicht. Met een klik op het raam kijken we via een live wildcam uit over de Hoge Veluwe. “Als iemand op de chat zegt dat hij drie jonge zwijntjes ziet, komen andere avatars eraan gerend om mee te kijken.” Weer een reden voor een informeel praatje. Vandaag helaas geen herten of zwijntjes te zien. Waar de uitgang van dit virtuele kantoor is, vraag ik. Dat is de enige teleurstelling, geeft Dingemanse toe. “Er is geen deur. Zelfs geen ‘leave’ knop. Aan het eind van de dag sluit je gewoon de tab.”

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 23 september 2021

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

Thema: Human Zoo(m)

Peter Fitzverploegh
Human Zoo(m)
De coronapandemie dwong ons grootschalig gebruik te maken van videobeldiensten als Zoom, Teams en Jitsi. NEMO Kennislink onderzoekt wat deze manier van communiceren doet met de kwaliteit van onze interactie. Nu de crisis op haar eind loopt, stellen we ons de vraag: wat willen we behouden en wat niet?
Bekijk het thema
NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.