Je leest:

‘Zelfmoord bestrijden vraagt maatschappelijke betrokkenheid’

‘Zelfmoord bestrijden vraagt maatschappelijke betrokkenheid’

Psycholoog Judith de Heus over het stijgende aantal zelfmoorden onder jongeren

Auteur: | 13 juli 2018

Het aantal zelfdodingen onder jongeren vertoont een stijgende lijn. Hoe kunnen we die toename verklaren? En wat valt er aan te doen? NEMO Kennislink vraagt het klinisch psycholoog Judith de Heus.

Gezonde, jonge mensen die hun dromen nooit meer kunnen volgen. Wanhopige familieleden, geshockeerde vrienden. Gemis dat altijd blijft. Er is weinig zo verdrietig als een jong iemand, die zijn hele leven nog voor zich heeft, die de hand aan zichzelf slaat.

Cijfers

Cirkelzelfmoordjongeren
Marloes van Amerom, gegevens CBS

Hoewel ziekte de grootste doodsoorzaak onder jongeren blijft, is zelfmoord voor het eerst de tweede doodsoorzaak onder jongeren tot twintig jaar (in grafiek de absolute getallen).

In 2016 was zelfmoord nog de derde doodsoorzaak (48 slachtoffers), na ziekte (156) en ongevallen (55 slachtoffers).

In 2017 maakten in totaal 1.917 mensen een einde aan hun leven. Het aantal zelfmoordpogingen lag naar schatting op 94 duizend. Helaas wordt daarbij in de registratie geen onderscheid gemaakt tussen leeftijdsgroepen.

Mannen plegen vaker zelfmoord dan vrouwen. (Bron: CBS).

Toch kende 2017 een recordaantal jongeren (van 10 tot 20 jaar) dat zelfmoord pleegde. Tussen 1971 en 2016 waren dat er nooit meer dan 58 per jaar. Lag in 2016 het aantal zelfmoorden op ‘slechts’ 48 jongeren, vorig jaar werden er in de leeftijdsgroep van 10-20 jaar 81 zelfmoorden gepleegd. Dat zijn ruim drie schoolklassen vol.

Hoe kunnen we die bijna-verdubbeling verklaren? En hoe kunnen we voorkomen dat kwetsbare jongeren voor deze weg kiezen? Een goede persoon om dat te vragen is Judith de Heus. Als klinisch psycholoog is ze gespecialiseerd in psychische worstelingen en problemen. Door haar werk voor 113 (0900-0113), de nationale telefonische hulplijn voor mensen die aan zelfmoord denken, weet ze bovendien veel af van de praktijk.

Uit internationale onderzoeken blijkt telkens weer dat Nederlandse kinderen tot de gelukkigste ter wereld behoren. Hoe komt het dan toch dat onder jongeren het aantal zelfmoorden is gestegen?

“Gelukkig zijn als kind en ongelukkig zijn als tiener of jongere is niet per se een tegenstelling. De tienerjaren zijn vaak de jaren waarin we meer met het leven gaan worstelen. Het is ook belangrijk om deze cijfers in perspectief te zien. Vergeleken met andere landen, waaronder België, is het aantal zelfmoorden onder Nederlandse jongeren relatief laag.”

Grafiek
In vergelijking met andere leeftijdsgroepen is het aantal jongeren dat zelfmoord pleegt laag.

De afgelopen jaren is het totaal aantal Nederlanders dat ervoor koos hun leven te beëindigen gestegen, maar de Nederlandse bevolking groeide ook als geheel. Verklaart de bevolkingsaanwas de groei van het aantal zelfmoorden?

“Bij jongeren in elk geval niet. Daarvoor is de stijging te fors. Vergeet niet dat het bijna om een verdubbeling gaat, dat is veel meer dan de bevolking is gegroeid. Er lijkt dan ook meer aan de hand.”

Hoe kunnen we de toename van het aantal zelfdodingen onder jongeren dan wel verklaren?

Judithdeheus
Judith de Heus is van huis uit klinisch psycholoog. Omdat ze graag verschil wil maken ‘op de momenten die er het meest toe doen’, besloot ze bij 113Zelfmoordpreventie aan de slag te gaan. Ze werkt er als klinisch psycholoog en manager hulpverlening. Eerder werkte ze in de jeugd GGZ.
113

“Hoewel nog niet duidelijk is hoe groot het effect hiervan is, lijken de overheidsbezuinigingen op psychische zorg voor kwetsbare jongeren een rol te spelen. De wachtlijsten voor kwetsbare jongeren zijn flink gestegen en het duurt vaak relatief lang voor ze de deskundige treffen die ze nodig hebben. Of potjes voor een stukje hulpverlening dat juist erg belangrijk is, zijn leeg. Als je het hebt over jongeren die zelfmoord overwegen, is dat een kwalijk scenario. Juist bij die doelgroep geldt dat je er zo snel mogelijk bovenop moet zitten.”

“Ook het feit dat psychische hulpverlening aan jongeren nu via gemeenten loopt helpt niet. Uit onderzoek blijkt dat veel mensen niet goed snappen waar ze naartoe moeten als ze problemen hebben. En door de toenemende papierwinkel in de zorg trekken steeds meer psychiaters en andere zorgverleners zich terug om bijvoorbeeld een eigen praktijk te beginnen. Maar niet iedereen kan zich die vorm van zorg veroorloven. Dat is echter niet het enige dat speelt. Om meer inzicht te krijgen in de redenen voor de stijging is het ook belangrijk op regionaal niveau onderzoek te doen.”

Kun je dat eens toelichten?

“In sommige regio’s zien we meer zelfmoorden onder jongeren dan in andere. Het lijkt het erop dat de ene zelfmoord tot de andere leidt, het beruchte copycat-effect. Ook andere zaken zouden daarbij een rol kunnen spelen, zoals het feit dat sommige media bericht hebben over de manieren waarop mensen zelfmoord hebben gepleegd. Juist dat blijkt andere zelfmoorden uit te lokken.”

Hoe kan voorkomen worden dat kwetsbare jongeren overgaan tot zelfmoord?

“Het precieze antwoord op die vraag hangt af van de jongere en zijn omstandigheden. Maar over het algemeen begint het met een luisterend oor. Om die reden ben ik ook bij 113 gaan werken, de nationale telefonische hulplijn voor mensen met zelfmoordgedachtes. Die is in 2008 opgezet, toen uit onderzoek bleek dat zestig procent van de mensen die zelfmoord pleegden nooit in de zorg was geweest. Voor veel mensen was hulp zoeken bij een professional blijkbaar een te hoge drempel.”

“Daarnaast willen veel mensen hun naasten niet met hun worstelingen lastig vallen. Er spelen vaak gevoelens van schaamte. Om ons te bellen heb je geen verwijzing nodig en je blijft anoniem. Dat hier ook echt behoefte aan is blijkt wel uit het feit dat steeds meer mensen ons weten te vinden. Zo ontvingen we in 2015 nog 20 duizend telefoontjes en chats, tegenover 53 duizend in 2017.”

Praten over je zelfmoordgedachten kan dus een redmiddel zijn. Hoe werkt dat precies?

“Psychologisch onderzoek laat zien dat mensen die herhaaldelijk zelfmoordgedachten hebben in een zelfde soort patroon vallen als mensen die geobsedeerd zijn door bepaalde piekergedachten. Ze kunnen nergens anders meer aan denken en komen in een soort tunnelvisie terecht die alles kleurt. Zo menen ze soms dat hun familie en vrienden wel wat verdrietig zullen zijn als ze er niet meer zijn, maar dat ze daar wel weer snel overheen zullen zijn. Of zelfs dat de wereld gewoon beter af is zonder hen.”

“Op het moment dat je over die gedachten praat, schept dat weer wat ruimte, het doorbreekt de cirkel waar je in zit. We proberen mensen daar ook bij te helpen. Dat doen we niet door te preken of geshockeerd te reageren, maar vooral vanuit oprechte nieuwsgierigheid en betrokkenheid vragen te stellen. Waarom denk je eraan? Waarom is het nu zo acuut? Hoe weet je zo zeker dat je ouders je niet zullen missen? Voor de meeste ouders is er juist niets zo vreselijk als dit! Enzovoort.”

Ik kan me voorstellen dat een gesprek met jullie een opluchting kan zijn, maar dat het maar tijdelijk effect heeft. Hoe zorg je ervoor dat er een blijvend effect is?

“Veel bellers geven aan dat het ze oplucht over dit probleem te praten. Als ze dat willen, gaan we vervolgens met ze na met wie ze dat ook zouden kunnen doen binnen hun netwerk, bijvoorbeeld ouders of een goede vriend. Al hoeft dergelijke ondersteuning niet altijd de vorm aan te nemen van een diep gesprek. Een dagje weggaan of gewoon lekker even samen kletsen ter afleiding kan ook heel goed helpen, als iemand daar behoefte aan heeft. En als we denken dat een specifieke vorm van hulpverlening ze kan helpen, vertellen we dat natuurlijk.”

Black
Als je je depressief voelt en het leven niet meer ziet zitten, kun je gemakkelijk in een negatieve denkspiraal terechtkomen die geen recht doet aan de werkelijkheid.

Over hulpverlening gesproken, jullie geven aparte cursussen gericht op jongeren. Kun je daar eens wat meer over vertellen?

“Ja, voor volwassenen organiseren we cursussen die direct gericht zijn op het aanpakken van suïcidale gedachten of neigingen. We gaan dan in op vragen als: wat zie je dan als de voordelen van je leven beëindigen, wat zijn de nadelen, hoe ziet je netwerk eruit?”

“Voor jongeren hebben we vaker cursussen die gaan over problemen waar ze mee worstelen. Dit niet zozeer doordat er een taboe is op zelfmoordgedachtes, maar omdat ze die vaak niet als een losstaand probleem zien – maar als een direct gevolg van nare omstandigheden, zoals gepest worden. Iiet iedereen die gepest wordt, wil echter uit het leven stappen. Het stukje suïcidaliteit behandelen we in die cursussen daarom vervolgens ook, maar bepaalde problematiek is de hoofdingang.”

Hoe succesvol zijn jullie als het erom gaat bellers af te houden van zelfmoord?

“Dat is lastig te bepalen, mensen benaderen ons immers anoniem. Wel horen we soms van mensen terug dat het ze geholpen heeft. Ook omdat ze soms de publiciteit opzoeken om zo mensen met suïcidale neigingen te bewegen ons te bellen. Zo vertelde beller Marianne van Roosdorp eerder over haar positieve ervaringen met de hulplijn bij RTL. Daarnaast hebben we soms follow-up contacten met mensen die met ons gechat hebben. We vragen ze dan hoe het nu gaat en wat ze van onze hulplijn vonden. Het merendeel van die mensen blijkt dan gelukkig nog in leven en zegt blij te zijn geweest met de input van onze medewerkers. En omdat overwegend jongeren met ons chatten, lijkt dat dus ook voor die groep te gelden.”

Taxi
Van Heus en collega’s organiseren trainingen voor onder meer taxichauffeurs over hoe te reageren op iemand die duidelijk worstelt met het leven en zelfmoordgedachten heeft.

“Maar ook hoor je wel eens via-via dat iemand die onze hulplijn contacteerd had toch de hand aan zichzelf sloeg. Dat is natuurlijk heel naar. Daarom geven we nu ook trainingen aan beroepsgroepen die een grote kans hebben in aanraking te komen met mensen die overwegen zelfmoord te plegen. Van hoe je het beste het gesprek kunt voeren tot hoe je iemand kunt helpen bij het krijgen van de juiste psychische zorg. Politieagenten en docenten behoren bijvoorbeeld tot de doelgroep, maar ook taxichauffeurs. Zelfmoordpreventie kunnen we niet in ons eentje, het moet echt gedragen worden door de maatschappij als geheel. En zelfs dan heb je nooit harde garanties dat het goed gaat.”

Steeds meer mensen benaderen jullie voor hulp, maar toch stijgt het aantal zelfmoorden. Zou het aantal mensen dat zelfmoord pleegt nog veel hoger zijn als jullie er niet waren?

“Waarschijnlijk wel. Hoewel we gelukkig snel bekender worden, blijft het een feit dat maar zo’n twee procent van de Nederlanders ons kent. Mede hierdoor bereiken we nog altijd slechts een klein deel van de half miljoen Nederlanders die naar schatting jaarlijks aan zelfdoding denkt. Waarvan een groot deel dus geen professionele hulp zoekt en er met niemand over praat. Volgens onderzoek van de GGZ vergroot dat het risico dat ze hun plannen uit gaan voeren.”

4082808870 a1b98773b5 o
Het overgrote deel van de mensen bij wie de zelfmoordpoging mislukte, merken dat ze na het accepteren van hulp toch weer van het leven genieten.

Mensen die serieus zelfmoord overwegen doen dat omdat ze het leven niet meer zien zitten. Waarom is zelfmoord dan toch geen oplossing?

“Het overgrote gedeelte van de mensen die een mislukte zelfmoordpoging overleefden is achteraf blij dat die mislukte. Dat geldt ook voor jongeren. 95 procent van de jongeren die een zelfmoordpoging deed, leeft een jaar later nog. Mensen die echt uit het leven willen stappen, ondernemen binnen die periode meestal alsnog een poging. Je ziet ook vaak dat er binnen dat jaar echt wel wat verandert.”

“Dat mensen merken dat ze toch weer een relatie of werk kregen, bijvoorbeeld. Of dat er een nieuw medicijn tegen hun ziekte is uitgevonden. Of dat ze door mindfullness meer rust vinden in hun hoofd. Het leven kan daarna natuurlijk ook weer dieptepunten kennen, maar als mensen psychisch weerbaarder zijn, doordat ze bijvoorbeeld hulp geaccepteerd hebben, kunnen ze dergelijke klappen vervolgens gemakkelijker opvangen.”

113

Worstel jij met gedachten dat je het leven niet meer ziet zitten? Lijd dan niet in eenzaamheid, maar bel naar 0900- 0113 voor hulp. De lijn is 24 uur per dag, 7 dagen per week beschikbaar. Chatten is doorgaans ook mogelijk

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 13 juli 2018

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.