Je leest:

Zeeslagen en de darmen van De Witt

Zeeslagen en de darmen van De Witt

Geschiedenis in de film Michiel de Ruyter

Auteur: | 23 januari 2015

Wat doe je als je een film maakt over de bekendste zeevaarder uit de Nederlandse geschiedenis? Schipperen tussen feit en fictie. In het geval van Michiel de Ruyter geeft dat niet, op wat uitzonderingen na. Het is terug te zien dat er historisch onderzoek is gedaan maar ook dat er keuzes gemaakt moesten worden om een breed publiek aan te spreken. Het blijft tenslotte entertainment.

Frank Lammers als Michiel de Ruyter.
Michiel de Ruyter film

De film trekt je gelijk de Slag bij Ter Heijde (1653) in, een zeeslag voor de Zuid-Hollandse kust tijdens de Eerste Engelse Zeeoorlog. De visuele effecten zorgen voor niet eerder vertoonde beelden van zeeslagen van Hollandse bodem. De indrukwekkend weergegeven zeeslagen en de actie die daarbij komt kijken (brand, zinkende schepen en rondvliegende kogels, houtsplinters en mensen) spelen een prominente rol in de film. Ter Heijde is namelijk niet de enige zeeslag die in de film voorkomt, het is een hele rij. De slag bij Lowestoft (1665), de Vierdaagse en de Tweedaagse Zeeslag (beide 1666), de slag bij Kijkduin (1673) en tussendoor de vernederende vernietiging van de Engelse vloot en de verovering van vlaggenschip Royal Charles bij Chatham (1667).

Zeeslagen met tactische manoeuvres van bovenaf gezien, gemaakt met behulp van digitale animatie.
Michiel de Ruyter film

Geen eerbetoon maar gewone jongen

Dat de film de naam van de zeeheld draagt, heeft meer met zijn naamsbekendheid te maken dan met het karakter: daar zit niet veel diepgang of groei in. Michiel Adriaenszoon De Ruyter (1607-1676) wordt neergezet als dollende familieman en hij blijft als zoon van een Zeeuwse bierdrager de gewone jongen. Een man van het volk, die zijn manschappen voortgaat in de strijd, ook al wordt hij uiteindelijk luitenant-admiraal. Deze hoogste functie binnen de vloot was normaal alleen weggelegd voor een man van adel. Op zich een frisse benadering die met verve wordt gespeeld, maar uiteindelijk mist De Ruyter het charisma dat zijn historische voorganger gehad moet hebben om het rauwe zeevolk in het gareel te houden.

Barry Atsma als Johan de Witt (1625-1672), vanaf 1653 raadspensionaris van Holland en daarmee de belangrijkste politicus in de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, tijdens een vergadering van de Staten-Generaal.
Michiel de Ruyter film

Charisma komt wel terug bij Johan de Witt, die er opvallend hip en sexy uitziet. Het aandeel van dit personage in de film doet zeker niet onder voor dat van De Ruyter. De politieke rol en de beslissingen van de intelligente De Witt zijn van groot belang in de film. De nadruk die hij legt op vrijheid voor ‘Nederland’ en de ‘Nederlanders’ komt erg hedendaags over, maar dat neemt niet weg dat De Witt ook echt een fervent voorstander was van de Republiek als staatsvorm, onafhankelijk van een dictatoriaal staatshoofd zoals bijvoorbeeld Lodewijk de XIV van Frankrijk vanaf 1661.

Trailer ‘Michiel de Ruyter’ (A-film).

Onfortuinlijk einde

De politieke rol van De Witt en die van zijn broer Cornelis is uitgespeeld in 1672, als Nederland van alle kanten wordt aangevallen. Dit zogeheten Rampjaar krijgt veel aandacht in de film. De werkloze prins Willem III – door De Witt afgehouden van het stadhouderschap – wil niets liever dan de touwtjes overnemen. De verdragen die De Witt met buitenlandse mogendheden had gemaakt worden geschonden (door bijvoorbeeld de geweldig vertolkte Engelse koning Karel II, de oom van Willem) en De Witt en zijn broer worden verdacht van verraad. Pamfletten uit het Oranjegezinde kamp stoken het vuurtje verder op.

De lijken van de gebroeders De Witt, opgehangen op het Groene Zoodje aan de Vijverberg te Den Haag, 20 augustus 1672. Door Jan de Baen (1633–1702)

De uiteindelijke afslachting van de broers voor de Gevangenenpoort in Den Haag wordt erg gedetailleerd in beeld gebracht, inclusief uitgesneden ingewanden (in de 16+-versie), en over-gedramatiseerd. Ook de plotselinge komst van De Ruyter op het toneel is puur fictie, aangezien de man op dat moment op zee zat. Dat de dood van zijn vrienden een klap voor hem moet zijn geweest, staat echter vast.

De laatste opdracht die de nog steeds jeugdig-uitziende De Ruyter (in werkelijkheid was de admiraal de gepensioneerde leeftijd al gepasseerd) daarop volgend krijgt, zal hem noodlottig worden. Het doel van de tocht was niet belangrijk genoeg voor de opperbevelhebber van de vloot en de bewapening die hij meekreeg niet toereikend. In de film wordt dit vertaald naar een directe dreiging van de prins (“Ga of anders is je gezin niet veilig”), die nu stadhouder is.

Omdat nergens jaartallen worden genoemd en de hoofdrolspelers niet ouder worden, is het niet duidelijk dat de film een periode van ruim twintig jaar bestrijkt. Het is dus moeilijk om de gebeurtenissen in tijd en context te plaatsen. Dat is jammer, zeker vanwege het doel dat de makers zich voor ogen hadden: dé film over Nederland in de 17e eeuw te maken.

Protest film vanwege slavernij

Trots zijn op de vaderlandse geschiedenis mag weer, maar aan elke medaille zitten twee kanten. De Nederlanden zijn rijk geworden door de handel en daar is slavenhandel een onderdeel van. De actiegroep Michiel de Rover bestempelt Michiel de Ruyter nu als beschermheer van de Nederlandse slavernij, vanwege zijn herovering op het slavenfort Gorée, aan de West-Afrikaanse kust, in 1664. Dit komt niet terug in de film en niet alleen omdat een uitstap naar Afrika niet in het verhaal past, maar ook omdat De Ruyter op zich weinig met slavernij te maken had.

Hij was geen beul of slavenjager voor winst; hij heroverde eigendommen van de Republiek op de vijand en daar zaten slavenforten bij. Slavernij kwam in de Republiek zelf niet voor, maar wel in een groot deel van de wereld. Het was zelfs een reëel gevaar voor De Ruyter zelf, want slavernij was het lot van veel zeemannen die in de handen vielen van islamitische kapers. Daarnaast vonden christenen in de Bijbel bewijs dat niet-christenen tot slaaf gemaakt mochten worden. In onze ogen en onze tijd is dat verwerpelijk en onmenselijk, maar in de 17e eeuw heel gewoon.

Geschiedvervalsing?

Al met al een best spannende actiefilm, gespeeld door moderne karakters maar ondergedompeld in een 17e-eeuws sausje. Historische feiten en details worden zeker gebruikt: zo zijn het verfijnen van het seinvlaggensysteem door De Ruyter, het oprichten van het corps Mariniers, brieven van zeemansvrouwen en de homofiele Willem III historisch verantwoord. Soms wordt de geschiedenis wat ongenuanceerd neergezet. De rol van De Ruyter bij de verovering van de Royal Charles wordt sterk aangedikt en het toespreken van de meute door Anna de Ruyter is over-gedramatiseerd. Historische details worden hier en daar compleet verdraaid: aanvalstactieken werden besproken maar niet met behulp van miniatuurbootjes en hoewel de begrafenisstoet van de Ruyter precies wordt nagebootst, is het bevel voor zijn praalgraf door de toekijkende Willem III fictief. Dit alles voor het dramatische effect, de helderheid van het verhaal en de vormgeving van het decor.

Jonge Willem III (gespeeld door Egbert-Jan Weber) bekijkt zijn outfit, samen met jeugdvriend Bentinck en regent Kievit.
Michiel de Ruyter film

Filmmakers zijn natuurlijk geen historici of documentairemakers en de waarheid is voor hen ondergeschikt, voor zover we niet allemaal door de bril van onze eigen tijd naar de geschiedenis kijken. Dat in het achterhoofd hebbende is Michiel de Ruyter een film die een kijkje geeft in het verleden van Nederland en dat is belangrijk. Door het maken van een populaire film komen er in ieder geval meer mensen in aanraking met een bijzonder gedeelte van de geschiedenis van ons land. Met een periode waarin de Nederlandse Republiek aan de wereldtop stond wat betreft de economie, staatskunde, wetenschap, religieuze verdraagzaamheid en kunst.

Michiel de Ruyter film

Naar de bios

De film Michiel de Ruyter gaat 26 januari 2015 in première, op een wel zeer toepasselijke plek: het Scheepvaartmuseum. In het voormalige Zeemagazijn huisde de Amsterdamse Admiraliteit, lagen de tuigage en wapens opgeslagen en vergaderde het bestuur. Michiel de Ruyter zal hier veel gelopen hebben, evenals op de naastgelegen Prins Hendrikkade, waar zijn woonhuis nog staat.

Het Scheepvaartmuseum besteedt vanaf maandag extra aandacht aan De Ruyter met rondleidingen, lezingen en andere activiteiten.

De film is vanaf 29 januari te zien in de bioscoop en heeft daarnaast een eigen site met onder andere informatie over de acteurs.

Kennislink sprak ook met de scenarioschrijver Alex van Galen en met De Ruyters laatste biograaf Ronald Prud’homme van Reine over hun visie op de weergave van de geschiedenis in deze film.

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 23 januari 2015

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink Agenda

NEMO Kennislink vertoont op deze plaats normaal gesproken wetenschappelijke activiteiten uit heel Nederland. Door de maatregelen tegen het nieuwe coronavirus zal daarvan een groot gedeelte worden afgelast. Omdat we geen achterhaalde informatie willen verspreiden, laten we voorlopig geen activiteiten zien.
NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.