Weinig buit en veel straf: een overval plegen maakt arm

Waarom een overval plegen niet rijk maar arm maakt

Misdadigers die een overval tot in detail plannen denken misschien slim bezig te zijn en rijk te worden. Maar ze kunnen het beter laten. Het plegen van overvallen kost gemiddeld meer geld dan het oplevert, becijferde misdaadonderzoeker Mieke Struik.

door

Overvaldagobertduck

Overvallers worden doorgaans gedreven door hebzucht, maar ironisch genoeg eindigt het overgrote deel veel armer dan wanneer ze gewoon op het rechte pad gebleven waren. Marco Facci/Flickr.com CC BY 2.0

Het was een regenachtig en gure avond toen Johnnie een overval pleegde op een buurtsuper. Nog geen drie minuten later stapte hij, honderdvijftig euro rijker, in zijn auto, waar zijn maat op hem wachtte. De verbouwereerde winkelier had toen hij zijn mes zag snel de kassa voor hem geopend.

Dat de overval zo soepeltjes verliep, verbaasde Johnnie niet. Hij had immers de nodige voorzorgsmaatregelen genomen. Zo was hij een paar keer langs de winkel gefietst om te kijken wanneer het ’s avonds het rustigst was. Ook had hij een bivakmuts opgezet om de camera die er hing te omzeilen.

Drie weken later werd hij toch gearresteerd voor de overval. Zijn DNA was gevonden op de toonbank, vertelden de agenten later. Ook was zijn auto zichtbaar op camerabeelden.

Hoewel het verhaal van Johnnie verzonnen is, is het tegelijkertijd representatief voor veel overvallen in Nederland. Uit onderzoek blijkt dat een meerderheid van de criminelen denkt de politie te slim af te zijn door een nauwgezette voorbereiding. Dat lukt ze echter maar zelden. Waardoor de diefstal ze geen poen oplevert, maar juist geld kost.

Pasfoto mieke struik 2016
Mieke Struik

Mieke Struik werkt als analist voor de politie en verrichtte eerder onderzoek aan de Politieacademie. Ze verdiepte zich in de modus operandi van overvallers en hun winstmarges om zo tot gerichte interventiemaatregelen te kunnen komen, liefst aan de hand van een financiële prikkel.

Misdaad loont niet

Gemiddeld gaan criminelen er flink financieel op achteruit na een overval, ontdekte Mieke Struik, die als strategisch analist bij de afdeling analyse en onderzoek voor de Nationale Politie Eenheid Oost in Apeldoorn werkt. Hoewel ze haar onderzoek een poosje geleden uitvoerde, namelijk in 2011, berichtte ze er recentelijk over in de Secondant, het tijdschrift van het Centrum voor criminaliteitspreventie en veiligheid. In de periode die ze onderzocht, 1999-2010, leverde de gemiddelde overval een verlies van vierduizend euro op.

De gevangenisstraf die gewoonlijk volgt op een veroordeling voor een overval, speelt daar een belangrijke rol in. “Als je in de cel zit kun je niets verdienen. Je hebt zelfs geen recht op het minimuminkomen in Nederland: de bijstand. Dat inkomen loop je dus mis als je gepakt wordt na een overval.”

Flop

Toch zijn deze vaak onverwachte kosten niet de enige reden voor het gebrek aan winstgevendheid van overvallen. Het probleem begint soms al met de buit zelf. Of beter gezegd het gebrek daaraan. Een groot deel van de overvallen mislukt, vertelt Struik. Iets dat ze met eigen ogen kon aanschouwen toen ze voor haar onderzoek vijftig (uitgebreide) beelden van overvallen van het programma ‘Opsporing Gezocht’ mocht bekijken. In tweeëndertig van de vijftig overvallen vertrok de overvaller zonder ‘poet’.

De onvoorziene problemen hadden vaak met het slachtoffer te maken. “Soms verweerden die zich onverwachts fel – iets wat ik uit veiligheidsoverwegingen overigens afraad. Of ze hadden domweg niets van waarde bij zich. Maar in één geval kwamen er ook plotseling mensen binnenwandelen.”

Overvalwapen

De meeste overvallen in Nederland vinden plaats op bedrijven: winkels en tankstations, bijvoorbeeld. Bij dit soort hit-and-run overvallen is de buit doorgaans relatief klein, in tegenstelling tot bij de grote bankroven die in de jaren negentig domineerden. Geoffrey Fairchild/Flickr.com, CC BY 2.0

Weinig buit

Als veel overvallen niets opleveren, haalt dat de gemiddelde opbrengst van een overval natuurlijk flink omlaag. Maar de opbrengst van een geslaagde overval is meestal ook niet zo hoog. Volgens Struiks collega Ben Rovers, die voor een overheidsrapport in 2010 achter de cijfertjes van overvallen dook, lag de gemiddelde buit in de periode 1999-2010 rond de zeshonderd euro. “Omdat er bij een overval gemiddeld twee daders betrokken zijn, is de opbrengst per persoon dan zo’n driehonderd euro.”

De oogst van een overval kan dus vies tegenvallen voor de daders. Maar als ze in de gevangenis belanden, wordt hun overval pas echt onrendabel.

Om het precieze verlies aan inkomen dat overvallers doorgaans tegemoet kunnen zien te berekenen, gebruikte Struik de formule die de Amerikaanse econoom Gary Becker daarvoor ontwikkelde: het economisch criminaliteitsmodel. “Voor Becker bestaat een criminele activiteit, zoals elke commerciële transactie, uit baten en kosten. De baten beslaan de buit en de kans daarop. De kosten zijn de gemiddelde duur van de (gevangenis)straf voor de daad, gecorrigeerd voor de pakkans.”

Pakkans

Om aan die kosten een prijskaartje te kunnen hangen, vermenigvuldigde Struik het aantal maanden dat een gemiddelde overval aan gevangenisstraf opleverde met het maandelijkse bijstandsbedrag, dat in de periode 1999-2010 rond de zeshonderd euro schommelde. Overvallers die moesten zitten bleven doorgaans zo’n twee jaar in de cel, wat betekende dat ze in elk geval meer dan veertien duizend euro aan (bijstands)inkomen misliepen.

In werkelijkheid lag het inkomstenverlies vaak hoger. “Niet elke overvaller leefde natuurlijk van de bijstand. Sommigen werkten of zouden dat waarschijnlijk zijn gaan doen. In dat geval had op het rechte pad blijven, ze nog meer opgeleverd.”

Omdat de pakkans voor een overval in de periode die Struik bestudeerde nog relatief laag was, zo’n 25 procent, lagen de kosten voor de gemiddelde overval wel lager, rond de 4300 euro. “Na optelling van de gemiddelde buit kom je dan op een verlies van vierduizend euro per persoon per overvaller.”

Overvalcamera

Door steeds meer camera-surveillance in winkels en andere bedrijven, is het lastiger om weg te komen met een overval. Als overvallers zich vermommen, kan hun stem bijvoorbeeld herkend worden. Lawrence Sinclair/Flickr.com CC BY 2.0

Afschrikcampagne

Liep je in 1999-2010 maar weinig kans rijk te worden van een overval, nu is dat nog lastiger. Zo is de pakkans inmiddels gestegen naar tachtig procent. De kosten van de gemiddelde overval zijn hierdoor meer dan drie keer zo groot geworden.

Ook is de kans op een grote buit kleiner. Zo hebben banken zelden nog grote sommen geld op voorraad en kun je bij steeds meer winkels en vervoersbedrijven alleen maar pinnen. Een toenemend aantal (potentiële) overvallers kiest dan ook eieren voor hun geld, meldt Rovers in een recent overheidsrapport over overvallen. Bedroeg het aantal overvallen in 2009 nog ongeveer drieduizend, in 2015 waren het er iets meer dan twaalfhonderd. “Een daling van acht naar drie overvallen per dag.”

Goed nieuws dus. Al denkt Struik dat het belangrijk is dat de politie haar successen bij het bestrijden van overvallen meer van de daken schreeuwt. Door succesverhalen te communiceren, bijvoorbeeld. “Mijn onderzoek laat zien dat overvallers doorgaans berekenend te werk gaan. Door ze met de harde cijfers om de oren te slaan, zien ze wellicht af van hun daad.”

Op die manier kan ook nieuwe aanwas worden voorkomen. “Veel overvallen worden gepleegd door relatief jonge mannen die denken dat ze wel even wegkomen met hun overval.” Het is dan ook belangrijk dat deze doelgroep leert wat doorgewinterde criminelen steeds vaker beseffen: ook voor overvallen loont misdaad niet.

Bronnen: