Je leest:

‘Vikingen waren niet de enige ruige jongens’

‘Vikingen waren niet de enige ruige jongens’

Filoloog Arend Quak over serie ‘Vikings’ op History Channel

Auteur: | 16 maart 2016

Vikingen zijn hot. History Channel zendt nu het vierde seizoen uit van de gelijknamige serie met ex-onderbroekenmodel Travis Fimmel in de hoofdrol. Hierin zeilen Deense mannen en vrouwen eind 8e eeuw naar het westen om de boel te plunderen. Dit levert bloederige veldslagen, intriges, offerfeesten en seks op. Hoe groot is de dikke duim van de schrijvers van de serie? Kennislink vraagt het Arend Quak, hoogleraar Oudgermaanse Filologie.

De eerste scène van Vikings zet gelijk de toon. Hoofdrolspeler Ragnar Lodbrok ziet – na een gewonnen veldslag in Baltisch gebied in 793 – de Vikinggod Odin zijn gestorven kameraden meenemen naar het Walhalla. Donkere kleuren, bloederige wonden en onheilspellende muziek.

Ragnar Lodbrok heeft echt bestaan en de heldendaden van deze Deense koning worden onder andere beschreven in de gelijknamige saga; middeleeuwse verhalen over de Vikingtijd in het Oudnoors. De verhalen over Viking Ragnar, de schrik van Engeland en Frankrijk, zijn eerder legendarisch dan historisch accuraat. De bronnen die we over de Vikingen hebben, komen namelijk niet uit de Vikingtijd (790-1050) zelf. Pas vanaf de 12e eeuw schrijven gekerstende Scandinaviërs en christelijke missionarissen over oude helden en gewoontes uit de Vikingtijd.

Ragnar Lodbrok (of Lothbrok) wordt volgens de legenden in 865 vermoord door zijn vijand koning Ælle van Northumbria, die hem in een slangenkuil gooit. Afbeelding uit ‘Histoire Populaire de la France’, 19e eeuw. Ook in de serie Vikings krijgt Ragnar het aan de stok met Ælle van Northumbria, een Angelsaksisch koninkrijk in het noordoosten van Engeland. Chronologisch klopt dit niet helemaal met het aanvangsjaar van de serie (793). In de saga Het verhaal van Ragnars zonen wreken Ragnars zonen de dood van hun vader door Ælle in 867 op bloederige wijze te vermoorden.

In een doodskist

Hoe waarheidsgetrouw is de serie? Arend Quak is positief: "De schrijvers hebben duidelijk de mythologische saga over Ragnar als uitgangspunt genomen. De personen uit deze saga hebben bestaan en komen ook in andere bronnen voor, maar hun belevenissen zijn discutabel.

Daarnaast hebben de schrijvers aansprekende details uit andere saga’s gehaald en hier vervolgens één mooi verhaal van gemaakt. Neem bijvoorbeeld de list van Ragnar, waarmee hij zogenaamd overleden en in een doodskist de belegerde stad Parijs binnenkomt. Dit is wel gebeurd, maar in een latere saga en bij een andere stad."

Chronologisch klopt de serie wel vaker niet. Rollo, in de serie de broer van Ragnar, is hier een mooi voorbeeld van. Hij was een bekende Vikingaanvoerder en belegerde inderdaad Parijs, maar dan pas in de 10e eeuw. Na de stad enkele malen geplunderd te hebben, wees de wanhopige Franse koning Karel de Domme het huidige Normandië aan Rollo toe. Dit gebied kreeg daarmee de naam van deze Noorman. Dit was een veelvoorkomende tactiek van de Vikingen: ze plunderden niet alleen vanwege de rijkdommen, maar ook om zich de volgende keer af te laten kopen door angstige koningen of overeenkomsten af te dwingen.

Schildburcht bestaat

De serie ziet er op het eerste gezicht waarheidsgetrouw uit. Het is duidelijk te zien dat de makers van de decors en kostuums naar archeologische vondsten hebben gekeken, volgens Quak: “Er zijn genoeg voorbeelden van graven waarin kleding en wapens zijn teruggevonden. De Vikingen stonden bekend om het gebruik van de bijl, en dat komt mooi terug in de serie. Ook de schilden zien er heel realistisch uit. Hoe de wapens werden gebruikt is alleen niet met zekerheid te zeggen. In Vikings vormen de Denen tijdens een veldslag tegen Engelsen bijvoorbeeld een schildburcht: dit principe komt ook regelmatig terug in saga’s, maar hoe het precies in zijn werk ging weten we niet.”

De Vikingcultuur was een houtcultuur en de huizen zonder ramen en inrichting doen realistisch aan in de serie, hoewel van het laatste onzekerder is hoe het er precies uitzag. Wel is bekend dat Scandinaviërs mooie houten meubelen als kisten, stoelen en bedden maakten. Zelf liepen ze er ook niet armoedig bij. Ze droegen sieraden van brons en zilver en plantaardige kleurstoffen zorgden voor kleurige kleding op straat. Ook de haardracht lijkt op wat we kennen van afgebeelde Vikingen maar of ze ook zo woest getatoeëerd waren als in de serie, is maar de vraag.

De set van het Deense Kattegat rond 800 in de serie Vikings
History Channel

Go west

In Vikings wil Ragnar – dan nog een gewone boer – naar het westen reizen vanwege veelbelovende verhalen over het mysterieuze en rijke Engeland. De hoofdman van het gebied, de Jarl, verbiedt het echter. Volgens Quak gaan hier meerdere zaken mis, met name vanwege gebrek aan bronnenmateriaal. De Denen waren in de eerste plaats een volk van vrije boeren, die op grote boerderijen woonden. Ze vonden het heel normaal om slaven te hebben om het land te bewerken en de slavenhandel nam enorm toe in deze periode.

De Jarl was echter een gekozen hoofdman en had rekening met de vrije boeren te houden, anders kwamen ze in opstand. Daarnaast waren er al voor de Vikingtijd contacten met het gekerstende continent geweest, door middel van een handelsnetwerk dat opgezet was door de Friezen in de vijfde eeuw. Engeland was dus geen onbekend land voor de Denen.

Quak: “De Vikingen gingen waarschijnlijk als handelaren op weg richting het westen. Maar wanneer bleek dat handelswaar gewoon voor het grijpen lag, betaalden ze niet. Gelegenheid maakt de dief, zeg maar. Ze vielen vooral gebieden aan met interne onrust, maar denk niet dat de Vikingen de enige ruige jongens waren. De tegenpartijen waren net zo erg en ze deden niet voor elkaar onder in oorlogstijd. Vikingen waren als club alleen veel homogener tijdens hun plundertochten. De strijd ging gelijk op wanneer een lokaal boerenleger tegenover hen stond. Als het te lang duurde voordat de slag werd geleverd, bijvoorbeeld omdat de Vikingen zich in een versterking hadden verschanst, gingen de boeren weer terug naar hun boerderij. Vikingen werden dus vooral afgekocht wanneer het leger niet lang genoeg op volle sterkte kon blijven. En wanneer een sterke koning burchten ging bouwen ter bescherming van het land en de mensen omheen, bleven ze weg. Ze hielden niet van belegeren.”

Typisch voor aanvallen van de Vikingen vanaf het water was de snelheid ervan, iets dat je ook mooi terugziet in de serie. Quak: “Vikingen die een lang en ondiep oorlogsschip voeren, het type langschip, hadden geen haven nodig. De schepen waren snel en konden gewoon het strand op worden getrokken. Daarom waren de Vikingen ook zo angstaanjagend: ze kwamen uit het niets, plunderden en waren weer verdwenen voordat de koning zijn landtroepen bij elkaar had kunnen roepen.”

Het oorlogsschip van de Vikingen, het langschip, was ondiep en kon daardoor overal de kant opgetrokken worden. Bliksemaanvallen was dan ook een veelgebruikte tactiek.
History Channel

Wablief?

Wanneer de aan land gekomen Vikingen in de serie Engelsen tegenkomen, spreken beiden een andere taal. Quak: “Dat vond ik mooi, hoewel het niet helemaal klopte. De Engelsen spreken inderdaad oud-Engels, maar met een vreemde uitspraak en de taal van de Vikingen klinkt eerder modern dan Oudnoors. Daarnaast konden de Engelsen en Vikingen in die tijd elkaar best volgen zonder behulp van een tolk. Die talen liggen dicht bij elkaar. In oude Scandinavische bronnen staat ook geschreven dat de Engelsen een beetje een rare uitspraak hadden maar wel dezelfde taal spraken.”

De christelijke godsdienst was ook niet onbekend in de Scandinavische gebieden. In de serie neemt Ragnar de monnik Athelstan mee als slaaf uit interesse voor zijn cultuur, na het plunderen van een Engels klooster. Kloosters waren geliefd bij de Vikingen, niet alleen vanwege de grote rijkdommen en het gebrek aan verdediging maar ook omdat ze vaak de functie hadden van stapelmarkt. Met het geloof zelf hadden de plundertochten niets te maken. Scandinavische handelaren namen nogal eens het tweederangs christendom aan, het primsigna, puur om handelsverdragen met christenen te kunnen sluiten. Hierbij werden ze gedoopt, maar verder deden ze niets met het geloof. In de 10e eeuw gingen ook veel Vikingleiders over tot het christendom, om zo bondgenootschappen en overeenkomsten aan te gaan met continentale machthebbers.

Ragnar laat zich dopen in Vikings
History Channel

Vechtende vrouwen

Er is veel onbekend over de Vikingtijd en de makers van de serie hebben de hiaten vrij realistisch ingevuld, maar het entertainmentaspect staat natuurlijk voorop. Ze geven bijvoorbeeld schildmaagd Lagartha, de vrouw van Ragnar, een prominente rol als stoere vechtersbaas.

Quak: “Het bestaan van vrouwelijke strijders als Lagartha betwijfel ik echter. Deze vrouwen komen wel voor in mythologische verhalen, zoals de legendarische Brynhild uit de Völsunga-saga, maar de Vikingmaatschappij zelf was een mannenwereld. Vrouwen zetten hun zonen aan tot wraak in plaats van zelf te gaan vechten.”

Lagartha, de eerste vrouw van Ragnar, als schildmaagd in Vikings
History Channel

Niet iedereen is het hier echter mee eens. Archeoloog Neil Price van de Uppsala Univeriteit denkt bewijs te hebben gevonden voor vechtende Vikingvrouwen. Bij de Zweedse Vikingnederzetting Birka is een graf van een krijger gevonden, begraven met wapens en twee paarden. Na botanalyse bleek de krijger een vrouw te zijn. De schrijvers van Vikings hebben dit gegeven aangegrepen om vechtende vrouwen te laten meedoen aan de plundertochten. Dat doet het natuurlijk altijd goed onder de vrouwelijke kijkers.

Schildmaagden of niet, vrouwen waren ten tijden van de Vikingen verre van onbelangrijk. Zij droegen letterlijk de sleutels van de boerderij en hielden de boel thuis draaiende. In een maatschappij van boeren is dit een niet te onderschatten positie. Daarnaast was de zieneres een belangrijke vrouw in de Vikingcultuur.

Mannelijke in plaats van een vrouwelijke ziener in Vikings
History Channel

In de serie is het een man, maar mannelijke zieners komen niet voor in de saga’s. Het waren altijd de vrouwen die zichzelf in trance brachten en zo de toekomst konden voorspellen en daarvoor werden gerespecteerd door de gemeenschap.

Al met al is de serie mooi gemaakt en gebaseerd op historische bronnen. Wat de makers niet wisten vanwege gebrek aan bronmateriaal, is soms wat te modern ingevuld. Het blijft tenslotte entertainment en lekker wegkijken doet de serie met haar mooie helden en heldinnen in ieder geval.

Bronnen

  • Arend Quak, emeritus bijzonder hoogleraar Oudgermaanse filologie, Universiteit Leiden en Universiteit van Amsterdam
  • V.T. van Vilsteren, Vikingen!, (WBOOKS, 2012)
  • Neil Price, Uppsala Universiteit, afdeling Archeologie Extra materiaal bij Vikings op History Channel
  • Vikings, History Channel

Extra: religieuze rituelen en hallicunerende Vikingen

We weten weinig over religieuze rituelen van de Vikingen. De in de serie opgenomen offerscène, waarbij een geit en meerdere krijgers worden geofferd om de goden gunstig te stemmen, is dan ook fictief volgens Quak: “We weten niet hoe of wat daar gebeurde vanwege het gebrek aan contemporaine bronnen. Het begeleidende gezang in de serie is sowieso een christelijke toevoeging en voor de rest is de scène volkomen verzonnen.” Tijdens deze scène zien we verschillende Vikingen in trance. Of eerder apestoned… “Dat klopt wel ja, Vikingen zaten aan de paddo’s, haha. We denken tenminste dat ze stimulerende paddenstoelen gebruikten.”

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 16 maart 2016

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.