Naar de content
Faces of Science
Faces of Science

Van verwarring naar voordeel: 100 jaar wetenschap over meertaligheid

100 jaar wetenschap over meertaligheid

Tobias Mikkelsen via Flickr CC BY-NC-SA 2.0

Verwarring, achterstanden, zelfs schizofrenie: vroeger werd er anders over meertaligheid gedacht. Ook in de wetenschap werden er een eeuw geleden vooral nadelen genoemd. Inmiddels weten we uit onderzoek dat het anders zit. Er is veel veranderd in 100 jaar. Ik neem je mee in de laatste wetenschappelijke ontwikkelingen rondom meertaligheid.

6 maart 2023

Het is nu bijna niet voorstelbaar, maar vroeger dachten wetenschappers dat meertaligheid kon leiden tot een geestelijke achterstand en verwarring. Onderzoekers hadden het over een lager verbaal IQ, emotionele problemen, zelfs schizofrenie. Inmiddels blijkt uit vele wetenschappelijke studies dat dit niet klopt. Kinderen en volwassenen kunnen prima meerdere talen leren, en dat brengt zelfs voordelen met zich mee. Ik neem je mee in de laatste wetenschappelijke ontwikkelingen.

De wereld is meertalig. Deze kaart laat de talige diversiteit zien op de wereld, gebaseerd op data van Ethnologue. Bij lage diversiteit is de kans lager dan 30% dat twee willekeurige mensen in dat land een andere moedertaal hebben, bij hoge diversiteit ligt die kans boven de 70%.

Ionut Cojocaru, CC BY 3.0 via Wikimedia Commons

Meertaligheid is de norm

Meertaligheid is in de wereld de norm: eerder regel dan uitzondering. Het grootste deel van de kinderen op de wereld groeit meertalig op. Uit onderzoek weten we inmiddels dat dit niet tot verwarring leidt. Kinderen kunnen goed meerdere talen leren en leren die talen vanzelf uit elkaar houden. Als kinderen wisselen tussen verschillende talen (code-switching) is dat geen teken van verwarring, maar een normaal en positief kenmerk van meertaligheid. Het is niet noodzakelijk om als ouder vast te houden aan één taal (OPOL, one parent one language). Kinderen leren vrij snel dat andere mensen misschien niet allebei de talen spreken en dat het soms handiger is om de ene of de andere taal te gebruiken. Door meertaligheid ontwikkel je geen taalproblemen zoals een taalontwikkelingsstoornis of dyslexie: die komen even vaak voor bij eentalige als meertalige kinderen.

Op veel vlakken lijkt meertalige ontwikkeling op eentalige ontwikkeling. Kinderen behalen dezelfde mijlpalen (bijvoorbeeld het eerste woordje of zinnetje) op ongeveer hetzelfde moment. Er is uiteraard wel variatie tussen verschillende meertalige kinderen. Het kan bijvoorbeeld voorkomen dat meertalige kinderen een tijdje stil zijn (stille periode) als ze in een nieuwe taalomgeving terechtkomen. Net als bij eentalige kinderen zijn de hoeveelheid en kwaliteit van de taalinput bepalend voor de ontwikkeling van meertalige kinderen: wordt er veel met kinderen gesproken, wordt er veel voorgelezen, hoe rijk en complex is de taal die kinderen horen?

Op veel vlakken lijkt meertalige ontwikkeling op eentalige ontwikkeling, zoals je in deze video van Taalcanon ziet

Het belang van veel en rijke taal (in je moedertaal)

Hoe goed een meertalig kind alle talen leert spreken heeft dus alles te maken met taalinput. Verwacht geen wonderen als een kind een taal maar weinig hoort of er weinig in praat: dan leren ze die taal waarschijnlijk niet vloeiend spreken. Het belang van taalinput stuurt ook meteen een hardnekkige mythe de wereld uit. Ouders moeten thuis vooral de taal spreken waar ze zich het best in kunnen uitdrukken, zodat hun kind die taal optimaal leert. Je hoort het gelukkig steeds vaker terugkomen op scholen en kinderopvang: spreek de taal van je hart! Volgens de Linguistic Interdependence Hypothesis van Cummins is er nog een voordeel aan de moedertaal van je ouders goed leren: goed je moedertaal spreken kan je helpen om daarna ook makkelijker het Nederlands te leren.

Gegeven het belang van taalinput is het ook makkelijk te verklaren waarom meertalige kinderen soms per taal een lagere woordenschat hebben: ze horen die taal simpelweg minder uur per week en soms in een minder rijke of diverse context. Zo leren ze soms in een taal vooral woorden die met school of juist met thuis te maken hebben. Dit is niet voor alle meertalige mensen zo en hangt af van hoe en wanneer ze de talen geleerd hebben. Soms kan het voor meertalige sprekers langer duren om op het juiste woord te komen, waarschijnlijk omdat er meerdere kandidaten in je hoofd zijn, namelijk in verschillende talen. Het kost inspanning om steeds de juiste taal te selecteren en de andere taal te onderdrukken.

Voordelen van meertaligheid

Die inspanning lijkt misschien ook voordelen te hebben. Dit staat bekend als de bilingual advantage hypothesis. Omdat je als meertalig persoon in je hoofd twee of meerdere talen hebt, moet je constant kiezen tussen die verschillende talen. Mogelijk traint dit je executieve functies: je kunnen focussen op relevante informatie en irrelevante informatie kunnen onderdrukken. Executieve functies zijn heel belangrijk om goed te presteren, bijvoorbeeld op school. Er is onderzoek dat suggereert dat meertalige mensen betere executieve functies hebben, maar dit voordeel wordt niet altijd gevonden. Als meertaligheid inderdaad werkt als breintraining, verklaart dit misschien waarom meertaligheid soms beschermend werkt tegen dementie. Ook hier laat niet elk onderzoek dit voordeel zien. Het laatste woord over de mogelijke cognitieve voordelen is dus nog niet gezegd!

Tobias Mikkelsen via Flickr CC BY-NC-SA 2.0

Er wordt ook steeds meer bekend over andere mogelijke voordelen, zoals meer bewustzijn over hoe talen werken (metalinguistic awareness), bewustzijn over hoe je je taalgebruik kan afstemmen op de spreker (sociolinguistic awareness) en het besef dat iedereen dingen ziet vanuit zijn eigen perspectief (theory of mind). Het lijkt erop dat je misschien rationelere beslissingen maakt in je tweede taal en dat je je sociaal-emotioneel beter ontwikkelt als je meerdere talen goed spreekt. Andere voordelen zijn mogelijk: met meer mensen kunnen communiceren, meer over verschillende culturen te weten komen, creativiteit, openheid, baankansen.

Moet je om deze voordelen te ervaren vroeg beginnen? Waar veel onderzoek naar gedaan wordt is de critical period hypothesis: het idee dat je als jong kind heel goed talen kan leren, maar na een bepaalde leeftijd niet meer. Het is nog niet duidelijk of zo’n periode echt bestaat. Sommige dingen zijn misschien makkelijker te leren zijn als je jonger bent, maar als volwassene kun je ook nog prima een extra taal leren. Eerder is ook niet altijd beter: vroeg beginnen met tweedetaalonderwijs zorgt bijvoorbeeld niet per se voor een voorsprong.

Een ander persoon in een andere taal?

Als je een andere taal leert, leer je dan ook nieuwe dingen over de wereld? Een heel interessant onderwerp is linguistic relativity: het idee dat je de wereld net iets anders ziet of ervaart in verschillende talen. Daar is de afgelopen eeuw ook veel onderzoek naar gedaan. Taal is zeker niet volledig bepalend voor hoe je de wereld ziet, maar er is wel bewijs dat bepaalde dingen je misschien meer of minder opvallen afhankelijk van welke taal je spreekt.

Deze school in Amsterdam omarmt talige diversiteit.

Multinclude Consortium CC BY 4.0

Taal is ook onlosmakelijk verbonden met identiteit. Als je een bepaalde taal niet mag gebruiken, voelt dat soms alsof jij als persoon niet welkom bent. Taalvriendelijke scholen verwelkomen de verschillende talen die kinderen spreken in de klas, bijvoorbeeld met posters zoals die hierboven. Artikel 30 van de Rechten van het Kind stelt dat alle kinderen recht hebben om hun eigen taal te gebruiken. Dit geldt natuurlijk niet alleen voor gesproken talen, maar ook voor gebarentalen.

Taalkundige Piet van Avermaet (Universiteit Gent) laat zien dat het gebruik van meerdere talen op school voordelen heeft

Weg met de hokjes

Wat opvalt is dat er in de maatschappij vaak anders wordt gekeken naar verschillende vormen van meertaligheid. Zo wordt tweetalige kinderopvang straks mogelijk in het Engels, Frans en Duits, maar bijvoorbeeld niet in het Pools of Arabisch (zie ook dit artikel). Dit terwijl uit onderzoek juist blijkt dat tweetalige kinderopvang veel voordelen kan hebben als kinderen op de opvang een taal horen die ze thuis ook horen. Nog altijd is er een hiërarchie in verschillende vormen van meertaligheid.

Taalkundige Wim Vandenbussche (Vrije Universiteit Brussel) betreurt dat we niet elke vorm van meertaligheid evenveel waarderen

Er is de afgelopen jaren in de wetenschap steeds meer kritiek op hokjesdenken over meertaligheid. Is het bijvoorbeeld wel logisch om meertalige mensen in onderzoek te vergelijken met eentalige mensen? Er zijn namelijk veel verschillen tussen meertalige mensen onderling: sommige mensen zijn met twee talen tegelijk opgegroeid, andere mensen leerden eerst de ene en daarna de andere taal. Ook de soorten talen en het niveau per taal verschillen.

Daarnaast zijn weinig mensen in Nederland echt eentalig: veel mensen horen en spreken ook wel eens Engels, Frans en Duits. Misschien is het daarom helemaal niet zo logisch om onderzoek te doen naar ‘meertalige mensen’ tegenover ‘eentalige mensen’. Daarnaast worden meertalige mensen vaak vergeleken met eentalige native speakers. Waarom doen we dat? Is het echt zo erg als meertalige personen bijvoorbeeld een bepaald accent hebben, als ze gewoon verstaanbaar zijn? En wie is die eentalige native speaker dan waarmee we meertalige mensen vergelijken? Er zijn bijvoorbeeld heel veel verschillende soorten native Engels met elk hun eigen grammatica en uitspraak. Onderzoekers benadrukken steeds meer die diversiteit en laten het hokjesdenken steeds meer los.

Kortom: in een eeuw is er veel veranderd in het onderzoek naar meertaligheid. Inmiddels is duidelijk dat er van verwarring of een slechte ontwikkeling zeker geen sprake is. Meertaligheid is hartstikke normaal en brengt veel voordelen met zich mee. Voor alle kinderen geldt: voor een goede taalontwikkeling is veel rijke input belangrijk, en als je die input in meerdere talen krijgt, is dat alleen maar mooi meegenomen.

Verder lezen over de wetenschap achter meertaligheid? Bekijk dan dit artikel van de Universiteit Utrecht over hardnekkige mythes over meertaligheid.

ReactiesReageer