Je leest:

Prehistorische hashtag is oudste tekening door Homo sapiens

Prehistorische hashtag is oudste tekening door Homo sapiens

Auteur: | 19 september 2018

In Zuid-Afrika is een stuk steen met daarop rode lijnen gevonden. Onderzoek wijst uit dat deze kruisende lijnen opzettelijk zijn aangebracht. Daarmee is deze tekening van 73 duizend jaar oud de oudste die door moderne mensenhanden is gemaakt.

‘De oudste tekening ooit is gevonden.’ Deze claim komt regelmatig voorbij in het nieuws en niet onterecht. Moderne onderzoeksmethodes maken het mogelijk om steeds nauwkeuriger te berekenen hoe oud gebruikte pigmenten of aangebrachte krassen zijn en of ze door de natuur zijn aangebracht of door handen.

In dit geval gaat het om Homo sapiens-handen, die lijnen op een stuk steen hebben getekend met oker. Dit mineraal bevat veel ijzer, waardoor het een rode kleur heeft. De steen is gevonden in de Blombosgrot, aan de zuidkust van Zuid-Afrika, waar archeologen al sinds 1991 opgravingen doen. Zij vonden er verschillende objecten waar oker een rol in speelt en die een symbolische betekenis lijken te hebben.

Analyses

Rock art analyse
De rode lijnen van oker uitgelicht in een computermodel

Gekraste lijnen zouden een gevolg kunnen zijn van het gebruik van de steen, bijvoorbeeld als snijplank. Maar lijnen van oker zijn geen bijproduct; ze zijn bewust getekend. Om dit te bewijzen hebben de onderzoekers verschillende testen gedaan. Ze maakten van oker verschillende vormen potloden en verf om te kijken of je daarmee dit soort lijnen krijgt op steen. Uit de testen blijkt dat alleen het gebruik van oker in potloodvorm en op opgewreven steen lijnen oplevert die gelijk zijn aan het origineel. Ook blijkt dat je de hoeken die op de oude steen te zien zijn, alleen krijgt wanneer je de steen tijdens het tekenen draait.

Daarnaast hebben de wetenschappers aan de hand van microscopische en chemische analyses pigmentonderzoek uitgevoerd, waaruit blijkt dat de rode stof inderdaad oker is. Luc Amkreutz, conservator prehistorie bij het Rijksmuseum van Oudheden en zelf niet betrokken bij het onderzoek: “De chemische compositie van rode oker met veel ijzer (Fe) is goed te herkennen geweest en het gegeven dat er op die plek al meer is gevonden wat op het gebruik van rode oker duidt, bevestigt het beeld van een bewust gemaakt tekening verder.”

Uit het onderzoek kwam ook naar voren dat het stuk beschilderde steen een onderdeel van een groter geheel moet zijn geweest. Onder de microscoop bekeken zien de lijnen eruit alsof ze zijn afgebroken: oorspronkelijk liepen ze door op steen dat nu verdwenen is. Gerrit Dusseldorp, archeoloog gespecialiseerd in Afrika in de periode van de vondst (Universiteit Leiden): “Nu lijkt de tekening wellicht weinig om het lijf te hebben, maar het is dus bij wijze van spreken een snippertje van het origineel.”

Kunstzinnige uitingen

Joordens engravingdetail
Detail van de gravering op een zoetwatermossel door Homo erectus (540.000 jaar oud)
Wim Lustenhouwer, Vrije Universiteit Amsterdam

De rechte lijnen, die iets weghebben van onze #hashtags, zijn dus met opzet aangebracht, maar wat stellen ze voor? Hebben de lijnen een symbolische betekenis? Is de tekening de oudste abstracte kunst? Kon Homo sapiens 73 duizend jaar geleden nog geen figuratieve kunst maken, zoals de handafdrukken of tekeningen van dieren die hij 40 duizend jaar geleden in grotten begon te maken? Op deze vragen geeft het onderzoek ons geen antwoord.

Amkreutz: “Het is lastig om dergelijke abstracte vormen te duiden als we zelfs niet weten waar de figuratieve grottekeningen voor dienden. Duidelijk is dat abstracte vormen in de vorm van graveringen al 540 duizend jaar tot het spectrum van onze ‘kunstzinnige’ uitingen behoren en dus ook al bij onze voorouders in trek waren: Homo erectus kraste 540 duizend jaar geleden al lijnen op een zoetwatermossel). Het maken van hashtags, lijnen, punten en zigzags is dus iets wat we graag doen.”

Symboliek

Zeker is dat de mensen uit de buurt van de Zuid-Afrikaanse Bombosgrot hun tijd ver vooruit waren. Ze gebruikten tussen 100 duizend en 73 duizend jaar geleden rode oker al als verf, begonnen kunstvoorwerpen van steen en bot te maken en kralen van kleine zeeslakkenschelpen. Volgens Dusseldorp is symboliek de meest aannemelijke verklaring voor gedrag dat duizenden jaren lang herhaald werd.

“Dat is natuurlijk helemaal niet vreemd voor een populatie die anatomisch en genetisch niet van onszelf te onderscheiden is. Het gaat in Afrika al vanaf 300 duizend jaar geleden om moderne mensen zoals wij. Als ze nu leefden, zouden ze zonder moeite kunnen leren lezen, schrijven, iPhones bedienen en autorijden. Hoe lang geleden 73 duizend jaar ook lijkt, op een evolutionaire tijdschaal is het vrijwel niets”, aldus Dusseldorp.

Kort filmpje over het onderzoek naar de steen met getekende lijnen van rode oker (in Engels).

Homo sapiens tekening geen voorbeeld voor neanderthalers

Chauvethorses
Grottekening van paarden, Chauvet Grot in Frankrijk (31 duizend jaar oud)

Homo sapiens sloeg in andere gebieden pas tienduizenden later aan het tekenen: zo zijn de bekende tekeningen in de Franse Chauvet Grot 31 duizend jaar oud. Hopelijk krijgen we in de toekomst antwoord op de vraag of de Afrikaanse Homo sapiens zijn tekenvaardigheden met zich mee heeft genomen naar Europa en Azië, waar ze uitgroeiden tot figuratieve kunst of dat ze daar zelfstandig ontwikkeld zijn. Van wederzijdse beïnvloeding met neanderthalers lijkt in ieder geval geen sprake.

Voor de ontdekking van de Afrikaanse steen uit het onderzoek was de oudste tekening een grottekening door neanderthalers in Spanje van 64 duizend jaar oud. Amkreutz: “Hoewel er vermenging is geweest tussen de moderne mens en neanderthalers in het nabije oosten, lijkt Spanje me te geïsoleerd om een zone van interactie met gelijktijdig levende moderne mensen te hebben gevormd. Ik denk dus dat, indien de dateringen kloppen, je ervan uit moet gaan dat de grottekening in Spanje door neanderthalers is gemaakt, buiten de invloed van moderne mensen. We hebben de neiging als soort om onszelf te overschatten.”

Dusseldorp: “De recent ontdekte hashtag in Gibraltar is waarschijnlijk ook door neanderthalers aangebracht. Wij archeologen hebben heel erg lang de vondsten van dit soort tekeningen bij neanderthalers weggeredeneerd, omdat ze niet pasten in het beeld van achtergebleven dombo. Ze waren echter heel erg slim. Daarnaast zijn de meeste afbeeldingen die Homo sapiens ruim 30 duizend jaar geleden in Franse grotten heeft gemaakt ook lijnen en zigzagjes. Alleen worden de meer aansprekende tekeningen van dieren vaker geselecteerd voor de koffietafelboeken.”

Bron

An abstract drawing from the 73,000-year-old levels at Blombos Cave, South Africa, Christopher S. Henshilwood e.a., Nature 561, 149 (2018) doi: 10.1038/d41586-018-06657-x

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 19 september 2018

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.