03 november 2017

“De Amerikaanse Food and Drug Administration wees therapie ondersteund met MDMA, de werkzame stof in ecstacy, onlangs aan als ‘doorbraaktherapie’ voor mensen met posttraumatische stress. Deze erkenning is een steuntje in de rug voor het onderzoek naar psychedelica bij psychische problemen. Wetenschappers reppen al over een revolutie voor de psychiatrie, maar misschien juichen zij te vroeg.”

Je leest:

Partydrugs op doktersvoorschrift

Partydrugs op doktersvoorschrift

Hoe psychedelische middelen opnieuw doordringen in de psychiatrie

Auteur: | 19 september 2017

Het bewijs dat paddo’s, XTC en LSD kunnen helpen bij psychische problemen als angst, depressie en trauma stapelt zich op. Mooi, want de huidige medicijnen in de psychiatrie werken maar matig. Niet alle deskundigen zien in ‘partydrugs’ echter de beste oplossing.

Behandelingen in de psychiatrie zijn vaak een combinatie van pillen en praten.

Antidepressiva, kalmeringsmiddelen, antipsychotica, angstremmers: medicijnen zijn uit de psychiatrie niet weg te denken. Het punt is alleen: veel patiënten reageren er niet of slecht op. Bij een derde van de mensen met een depressie slaan de medicijnen bijvoorbeeld niet voldoende aan. De bijwerkingen zijn soms heftig, en stoppen met medicatie gaat nogal eens gepaard met onttrekkingsverschijnselen, waarna de ziekte dikwijls later toch weer terug komt.

“Er is dringende behoefte aan effectievere medicijnen voor vrijwel alle psychiatrische aandoeningen”, zegt klinisch farmacoloog Joop van Gerven. Hij is onderzoeksleider bij het Centre for Human Drug Research (CHDR) en is tevens als hoogleraar klinische psychoneurofarmacologie verbonden aan de Universiteit Leiden. Het geneesmiddelonderzoek voor psychiatrische aandoeningen loopt ver achter op andere medische gebieden. “Er komen te weinig nieuwe medicijnen bij en de voordelen ten opzichte van wat er al was zijn gering.”

Wat te doen? Wetenschappers hebben wel een idee. Als het aan hen ligt, krijgen patiënten met depressies, angst en trauma’s straks partydrugs met een therapeutische werking, oftewel ‘psychedelica’, voorgeschreven.

Wat zijn psychedelica?

Psychedelische drugs zijn middelen die het bewustzijn veranderen. Ze geven bijvoorbeeld een gevoel van één zijn met de wereld, vervagen van persoonlijke grenzen, lokken hallucinaties uit en laten de gebruiker in extase raken. Hoe de trip zich uit, hangt af van de persoon, zijn of haar verwachtingen ervan, de dosis, en de setting waarin iemand de drug neemt. Psychedelica heten ook wel hallucinogene drugs, al veroorzaken niet alle psychedelische stoffen hallucinaties. Wat psychedelica precies doen in de hersenen wordt nog onderzocht, maar veel middelen bootsen de werking van de lichaamseigen stof serotonine na, die onder andere invloed heeft op stemming.

Psychisch antibioticum

De Britse psychiater Ben Sessa doet al tien jaar onderzoek naar MDMA (3,4-methyleendioxymethamfetamine), de werkzame stof in ecstasy. Hij ziet in MDMA de oplossing voor mensen die vanwege een trauma kampen met psychologische klachten. Van de mensen met posttraumatisch stresssyndroom (PTSS) reageert de helft niet op de behandelingcombinatie van medicatie en therapie. Niet iedereen kán praten over een trauma, soms zijn de herinneringen aan seksueel misbruik of rondvliegende bommen gewoon te heftig. En de medicijnen bestrijden alleen de symptomen.

Dagelijkse medicijnen zijn leuk voor de farmaceutische industrie, maar de psychiatrie heeft iets anders nodig, zegt Sessa in een TED-talk. Om de symptomen van een infectieziekte te onderdrukken kan je elke dag een aspirine nemen, maar antibiotica is nodig om de oorzaak weg te nemen. Volgens Sessa, die het boek The Psychedelic Renaissance schreef, zijn psychedelica het antibioticum waar de psychiatrie op zit te wachten.

Ecstasy staat niet voor niets bekend als de ‘liefdesdrug’. MDMA werkt als katalysator voor een diep gesprek tussen patiënt en therapeut. De stof ontwapent en laat patiënten zich emotioneel veilig voelen. “Patiënten die aarzelend tegenover behandeling staan en die het ophalen van onderdrukte emoties proberen te vermijden, kunnen zo toch de benodigde psychotherapie volgen”, reageert Sessa per email. De experimentele behandeling bestaat uit twaalf therapiesessies, waarvan slechts drie met een pilletje MDMA. Op de andere dagen praat de therapeut over de herinneringen die tijdens de trip naar boven kwamen.

MDMA (3,4-methyleendioxymethamfetamine).
Vrij Universiteit Amsterdam

War on drugs

Psychedelische drugs mogen nu nergens ter wereld legaal worden voorgeschreven. In Amerika is de propaganda voor de ‘War on drugs’ erg succesvol geweest in het labellen van alle recreatieve drugs als nutteloos en gevaarlijk. “Dat zijn ze niet”, zegt Sessa. Die vervuilde pilletjes, waar soms niet eens MDMA in zit, zijn een heel ander middel dan de zuivere MDMA die alleen onder medische begeleiding wordt verstrekt.

Tot nu toe zijn er twee hoopgevende klinische studies uitgevoerd met MDMA, een in de Verenigde Staten en een in Zwitserland. In die eerste knapte tien van de twaalf patiënten met chronische PTSS, bij wie geen enkele behandeling meer hielp, zichtbaar op. Het effect in Zwitserland was wat minder spectaculair, maar gebruik bleek net als in het Amerikaanse onderzoek wel veilig, wat in de vroege fase van medicijnontwikkeling prioriteit heeft.

Er is dringende behoefte aan effectievere medicijnen voor vrijwel alle psychiatrische aandoeningen.
Klinisch farmacoloog Joop van Gerven

Sessa zelf is op de Cardiff Universiteit bezig om met hersenscans het mechanisme achter de werking van MDMA bij PTSS uit te pluizen. Tegelijkertijd verkent hij aan de Universiteit van Bristol de rol van MDMA-ondersteunde therapie bij alcoholverslaving. Sessa: “MDMA is bruikbaar als hulpmiddel bij psychotherapie voor elke psychiatrische stoornis waarbij trauma het onderliggende probleem is, zoals vaak het geval is bij angststoornissen, fobieën, verslavingen en stemmingsstoornissen.”

Concentratiekampsyndroom

Wie aan MDMA en ecstasy denkt, denkt aan jongeren op housefeesten met pupillen als schotels. Toch is MDMA in eerste instantie een medische drug. In de jaren zeventig diende MDMA al om emotionele remmingen weg te nemen bij patiënten. Het onderzoek naar psychedelica begon allemaal met de ontdekking van de hallucinogene stof LSD (lysergeenzuurdiethylamide) door Albert Hofmann in de jaren vijftig. In de jaren erna publiceerden wetenschappers internationaal aan de lopende band bemoedigende bevindingen over LSD bij de behandeling van angststoornissen, obsessieve compulsieve stoornis, depressie en seksuele disfunctie.

In Nederland was psychiater Jan Bastiaans zowel beroemd als controversieel om zijn werk met LSD. Bastiaans behandelde in de naoorlogse periode getraumatiseerde volwassenen met het zogenaamde ‘concentratiekampsyndroom’, en later ook mensen met andere trauma’s. Het kwam de psychiater op flinke kritiek te staan van collega’s, die zijn methode onverantwoord en niet goed onderbouwd vonden.

Psychedelica werden al snel illegaal nadat hippies, yuppen en studenten het middel recreatief gingen gebruiken. Vanaf 1966 viel LSD als harddrugs onder de Nederlandse opiumwet, MDMA volgde in 1988. De illegaliteit betekende ook een stop voor het medisch onderzoek.

Onderzoekers testen of de hallucinogene paddestoel Psilocybe semilanceata kan dienen als medicijn voor depressie.

Magische paddestoelen

Na een pauze van bijna veertig jaar pikken onderzoekers de draad weer op. De meeste studies naar psychedelica worden gefinancierd door de Amerikaanse non-profitorganisatie Multidisciplinary Association for Psychedelics Studies (MAPS), een rol die Stichting OPEN in Nederland probeert te vervullen.

De resultaten stromen wederom binnen. Er zijn sterke aanwijzingen dat de illegale partydrug ketamine, dat krachtige hallucinaties kan oproepen, positieve effecten heeft bij een aanzienlijk deel van de mensen met ernstige depressie die niet meer reageren op gewone medicijnen. Psychotherapie ondersteund met LSD kan de angst van patiënten met een levensbedreigende ziekte verminderen. MDMA lijkt – naast PTSS – ook potentieel te hebben bij depressie. En dan is er nog de werkzame stof uit paddo’s: psilocybine, dat qua werking veel weg heeft van LSD.

Een enkele dosis psilocybine tijdens de therapie is genoeg om direct angstige en depressieve gevoelens bij kankerpatienten te verminderen, bleek vorig jaar uit twee kleinschalige studies. Het effect hield bovendien bij tachtig procent van de mensen tot in ieder geval zes maanden aan. Deelnemers omschreven de trip als een spirituele ervaring die hen anders deed denken over leven en dood.

Uitgelicht door de redactie

Geesteswetenschappen
75 jaar D-Day: de ‘Verschrikkelijke Tweeling’ gaat tekeer

Maatschappijwetenschappen
Hoeveel kans maken de Oranje Leeuwinnen op de wereldtitel?

Techniek
Is het verstandig om alle kolencentrales te sluiten?

Middelenmisbruik

Roos van Westrhenen is sceptisch over de ontwikkeling. Ze werkt als psychiater en klinisch farmacoloog in het Erasmus Medisch Centrum in Rotterdam en beantwoordt veelvuldig vragen van patiënten over medicatie. Ze ziet zichzelf geen illegale harddrugs voorschrijven aan haar patiënten. Zeker bij posttraumatische stress betwijfelt ze de winst van drugs, vanwege het hoge middelenmisbruik in deze patiëntengroep. Mensen zijn dikwijls verslaafd aan alcohol of rustgevende medicatie als benzodiazapine. “Drugs zijn verslavend, illegaal en het effect is kortdurend. Wil je zo’n middel echt aan deze groep voorschrijven? Bovendien wil je dat de patiënt tijdens psychotherapie zo helder mogelijk is, drugs verdoven juist. En het is ook maar de vraag hoe betrouwbaar de herinneringen zijn die tijdens zo’n trip naar boven komen.”

Om mensen met trauma’s zich minder angstig te laten voelen tijdens therapie, ziet ze eerder iets in het ‘knuffelhormoon’ oxytocine, waar onderzoekers van de Universiteit van Amsterdam nu mee testen. “Oxytocine is een lichaamseigen hormoon, legaal en bovenal niet verslavend.”

De gemiddelde patiënt

In depressies aanpakken met drugs ziet Van Westrhenen vooralsnog ook geen heil, ook al komt uit studies vaak naar voren dat de huidige antidepressiva maar iets beter werken dan een placebo. “De meeste psychiaters weten dat antidepressiva goed werken bij echte depressieve stoornissen.” De reden dat onderzoeksresultaten tegenvallen, komt omdat de gemiddelde patiënt niet bestaat: de medicatie kan een hele reeks aan effecten hebben bij verschillende mensen.

Hoogleraar Jim van Os, voorzitter van Divisie Hersenen van het UMC Utrecht, is het met haar eens. “Net als antidepressiva en antipsychotica zijn MDMA en psilocybine psychotrope middelen die ongetwijfeld bij sommige mensen een antidepressief effect zullen hebben, terwijl ze anderen depressief en psychotisch zullen maken.”

Kortom, het probleem is niet zozeer een tekort aan medicijnen in de psychiatrie, volgens Van Westrhenen: “We moeten vooral beter uitzoeken welke patiënt baat heeft bij welk medicijn, en dat hoeft onderzoek naar psychedelica niet uit te sluiten. Bij terminaal zieke patiënten met veel pijn kan ik me voorstellen dat iets als psilocybine net zoals medicinale cannabis toegevoegde waarde heeft.”

LSD werd gekaapt door de hippiecultuur in de jaren zestig.

Doorbraakbehandeling

Het onderzoek naar MDMA, LSD, ketamine en psilocybine is tot nu toe kleinschalig en de langetermijneffecten zijn onbekend. Hoe lang blijven depressies en trauma’s weg? De volgende stap is testen in grotere groepen en de drugs vergelijken met bestaande behandelingen. Nu de Amerikaanse Food and Drug Administration MDMA als ‘doorbraakbehandeling’ voor PTSS heeft aangemerkt, zamelt het MAPS geld in voor twee grote studies die in 2018 gaan starten. “Goedkeuring van een medicijn is een lang en kostbaar proces”, zegt MDMA-onderzoeker Sessa. “Net als alle nieuwe middelen, moeten psychedelische drugs door de gebruikelijke fases in het klinisch onderzoek om de veiligheid en effectiviteit aan te tonen.”

Geneesmiddelspecialist Van Gerven, die nog samen heeft gewerkt met LSD-behandelaar Jan Bastiaans, is optimistisch over de ontwikkelingen. “We moeten alleen niet vergeten kritisch te kijken naar het verleden. De middelen raakten niet voor niets in diskrediet.”

Deskundigen zijn het erover eens dat het onderzoek moet doorgaan, maar het is volgens sommigen niet verstandig om direct alle pijlen op partydrugs te richten. Het gebruik ervan is niet geheel zonder gevaar, en binnen de uitdaging waar de psychiatrische farmacologie voor staat – het vinden van het juiste molecuul voor de juiste persoon – zou men misschien beter eerst kunnen kijken naar manieren om de huidige medicijnen effectiever toe te passen.

Bronnen:

  • Franz X. Vollenweider en Michael Kometer, The neurobiology of psychedelic drugs: implications for the treatment of mood disorders, Nature Reviews Neuroscience. Online in september 2010. doi:10.1038/nrn2884
  • Timothy Amoroso en Michael Workman, Treating posttraumatic stress disorder with MDMA-assisted psychotherapy: A preliminary meta-analysis and comparison to prolonged exposure therapy, Journal of Psychopharmacology. Online in april 2016. doi: 10.1177/0269881116642542
  • Ben Sessa, Can psychedelics have a role in psychiatry once again?, The British Journal of Psychiatry. Online in mei 2005. DOI: 10.1192/bjp.186.6.457
  • Stephen Ross e.a., Rapid and sustained symptom reduction following psilocybin treatment for anxiety and depression in patients with life-threatening cancer: a randomized controlled trial, Journal of Psychopharmacology. Online in december 2016. doi:10.1177/0269881116675512
  • Roland R Griffiths e.a., Psilocybin produces substantial and sustained decreases in depression and anxiety in patients with life-threatening cancer: A randomized double-blind trial, Journal of Psychopharmacology. Online in 2016. DOI: 10.1177/0269881116675513
Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 19 september 2017

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.