Je leest:

‘Onze dolfijnen zijn geen gevangenen’

‘Onze dolfijnen zijn geen gevangenen’

Hoe meet je het welzijn van zeezoogdieren in een dolfinarium?

Auteur: | 22 september 2016

Er zijn activisten die het houden van dolfijnen per definitie dierenmishandeling vinden. Niels van Elk, huisbioloog van het Dolfinarium, is het daar beslist mee oneens. Het welzijn van dieren moet je niet door een menselijke bril bekijken, maar wetenschappelijk onderzoeken, stelt hij. Tijdens het Weekend van de Wetenschap kan het publiek zelf meebeleven hoe dat gaat.

Trainen
Tussen de dagelijkse shows door trainen de dolfijnen ook. Daar beginnen ze al mee als de trainers er nog niet zijn. Het doet onweerstaanbaar denken aan jeugdvoetballers die voor de wedstrijd alvast een balletje trappen – typisch de al te menselijke observatie die je in een wetenschappelijk artikel over dierengedrag nooit mag opschrijven.
Arnout Jaspers voor NEMOKennislink

“We gaan ervan uit dat elke Nederlander minstens drie keer in zijn leven naar het Dolfinarium komt: een keer als kind, een keer als ouder en een keer als grootouder,” zegt Monique Bakker, voorlichtster van het Dolfinarium in Harderwijk. We lopen op een stralende nazomerochtend tussen de bassins voor de bruinvissen, walrussen en andere zeezoogdieren door. In heel Nederland zijn net de scholen weer begonnen, dus het is rustig in het park. Bovendien zitten de meeste bezoekers nu in de grote koepel waar de dolfijnen hun show opvoeren.

Twee keer per dag laten de dolfijnen hun capriolen aan het publiek zien. Dolfijnen kunnen een bal vangen en teruggooien, synchroon met andere dolfijnen salto’s maken, of achterwaarts op hun staartvin over het water ‘lopen’. Ze trekken hun trainer aan hun rugvin razendsnel voort, en ze kunnen hem vanuit het water zelfs metershoog de lucht in lanceren.

Waterscooter2
Is dit een dolfijn om een lift vragen, of hem misbruiken als waterscooter?
Arnout Jaspers voor NEMOKennislink

Hooghouden

Met Bakker nemen we na de show, als al het publiek weg is, een kijkje achter de schermen. De artiesten wonen in een bassin dat in verbinding staat met het bassin in de koepel. Tot mijn verbazing zwemmen twee dolfijnen als ik binnenkom nog in het koepelbassin rond. Ze duwen elk een gele bal voor zich uit, die ze telkens opgooien en vangen. Balletje hooghouden voor dolfijnen. En dat, terwijl de trainers nergens te bekennen zijn.

“Die komen zo meteen, als ze klaar zijn met de voorbereiding van de training,” verklaart Bakker. “Tussen de shows door trainen de dolfijnen ook nog.” Twee vrouwelijke en een mannelijke trainer gaan vervolgens met de dolfijnen aan de slag. Wat opvalt, is hoe relaxt het eraan toegaat, vergeleken met het trainen van honden – of zelfs met zwemles voor mensenkinderen. Er wordt niet geschreeuwd of gedrild, laat staan gestraft. Een van de trainers duikt achteloos in het bassin en begroet met een brede glimlach de dolfijn waarmee hij gaat oefenen. Net buiten spelen, maar dan binnen.

Het lijkt een droombaan, dolfijnentrainer. Hoe wordt je dat? Bakker: “Eigenlijk bestaat er geen specifieke opleiding voor, al hebben de meesten wel een achtergrond in dierverzorging. Je moet het in je hebben, en je moet tegen het koude water kunnen.”

Zwemmetdolfijn2
In principe kan iedereen die het in zich heeft, dolfijnentrainer worden bij een dolfinarium. Er bestaat geen vooropleiding.
Arnout Jaspers voor NEMOKennislink

Dolfijnenbevrijder

Het publiek is altijd dolenthousiast over de dolfijnenshows, in tegenstelling tot de meer radicale dierenactivisten. Dieren die zo intelligent zijn als dolfijnen, vinden ze, mag je principieel niet gevangen houden en kunstjes laten doen. In juni 2016 kwam dolfijnenbevrijder Ric O’Barry naar Nederland, en voerde met zijn actiegroep voor de poort van het Dolfinarium actie. Als het aan hem ligt worden alle dolfinaria gesloten, dus ook die in Harderwijk.

Bij het tv-programma RTL Late Night ging O’Barry in discussie met Niels van Elk, dierenarts en bioloog bij het Dolfinarium. Dat de twee het niet eens werden was te verwachten, maar Van Elk kan zich nog opwinden over sommige claims van O’Barry. Zo zou die hebben meegemaakt dat een dolfijn zo ongelukkig was met haar gevangenschap, dat ze op de bodem van het bassin ging liggen en gewoon niet meer bovenkwam: zelfmoord. Van Elk, verontwaardigd: “Er is geen enkele aanwijzing dat dolfijnen weten wat ‘dood’ is, laat staan dat een dolfijn zelfmoord zou kunnen overwegen.”

Wat in RTL Late Night ook onvermeld bleef: Ric O’Barry en zijn actiegroep zijn in de Verenigde Staten tot 60.000 dollar boete veroordeeld wegens dierenmishandeling. In zijn bevrijdingsijver had hij twee dolfijnen die tien jaar in gevangenschap hadden geleefd, Luther en Buck, plompverloren teruggezet in de oceaan bij Florida. Zonder uitgebreide training is dat voor zulke dolfijnen vrijwel altijd een doodvonnis. Weken later werden Luther en Buck zwaargewond, uitgehongerd en bedelend om eten aangetroffen in een jachthaven elders langs de kust, en konden alsnog gered worden.

Dolfijnen  onderzoek longinhoud  22 5 2009 edu %282%29
Het meten van de longinhoud van een dolfijn.
Dolfinarium Harderwijk

Onmetelijke oceaan

Toch lijkt het ‘bevrijden’ van dolfijnen zo logisch: in de natuur zwerven dolfijnen door de onmetelijke oceaan. Dolfijnen houden nooit op met zwemmen, ze slapen ‘s nachts afwisselend met hun linker- en rechterhersenhelft. Iedere minuut hetzelfde rondje door dat bassin, dag en nacht, jaar in jaar uit, dat is voor zo’n dier toch vreselijk?

“Mensen moeten beseffen,” zegt Van Elk, “hoe het is om onder de huid van een dier te kruipen.” En dat is heel wat anders dan je menselijke emoties op een dier projecteren. Zo hebben mensen geklaagd dat er in het Dolfinarium geen onderwaterlandschappen op de wanden van de bassins geschilderd zijn, opdat de dolfijnen wat meer het idee krijgen in de vrije natuur te zijn. Nota bene: de meeste dolfijnen in Harderwijk zijn in gevangenschap geboren of leven al decennia in een dolfinarium. Van Elk: “Mensen hebben een idee van dieren in de natuur alsof die een stapel vakantiefolders pakken en denken: waar zal ik nu eens heen gaan?”

De realiteit is, dat al die verplaatsingen in het wild barre noodzaak zijn om niet te verhongeren. Dieren houden er vaak spontaan mee op zodra ze een duurzame voedselbron vinden. Van Elk: “Een emotie is ook een evolutionair ontwerp.” Daar wil hij mee zeggen, dat wat de diersoort ‘mens’ als een enorme beperking ervaart, dat voor een andere diersoort niet hoeft te zijn.“Wij associëren ruimte met keuzevrijheid. Maar hoe ervaart een dolfijn de oceaan? Een dolfijn ziet de meeste tijd maar drie centimeter in het rond (omdat het zicht onder water vaak heel slecht is, red.). Je kunt ‘preferentietests’ doen: dolfijnen de keuze geven tussen een groot en een klein bassin. Dan kiezen ze niet per se voor het grootste bassin. Ik zie ook geen gedragsverandering in een kleiner bassin.”

Dolfijninmri
Een dolfijn gaat in de MRI-scan voor een medisch onderzoek. Rechts, met het rode shirt, bioloog Niels van Elk.
Dolfinarium Harderwijk

Ruimte onbelangrijk

‘Gedrag’ is het sleutelwoord bij het beoordelen van het welzijn van dieren in gevangenschap. Vertonen dieren normale alertheid bij iets nieuws? Spelen ze nog, jong en oud? Willen ze zich voortplanten? “Voor een dolfijn is ruimte niet zo belangrijk,” concludeert Van Elk uit dit onderzoek. “Hun sociale groep is veel belangrijker.” Hij gaat zelfs nog een stap verder: “Onze dolfijnen zijn geen gevangenen.”

Tijdens het Weekend van de Wetenschap mogen bezoekers zelf proberen eenvoudige experimenten te doen met de dolfijnen. Het staat buiten kijf dat dolfijnen intelligente dieren zijn, maar ook intelligentie hoeft voor mens en dier niet hetzelfde te betekenen. De bezoekers mogen testen in hoeverre een dolfijn snapt dat een bal die in een doos gedaan wordt niet verdwijnt, maar nog steeds bestaat. Dit is een test waar mensen doorgaans pas in hun tweede levensjaar voor slagen. Van Elk weet al hoe ze presteren als je de bal in een van drie dozen stopt en ze dan verwisselt: “Balletje-balletje, daar snappen dolfijnen niks van.”

Web dolfinarium sonar onderzoek.jpg
Onderzoek naar het gebruik van sonar door dolfijnen.
Dolfinarium Harderwijk

We lopen nog een rondje over het terrein, terwijl Van Elk bij elk bassin de eventuele problemen doorneemt. Zo bleken de walrussen zich in de winter te vervelen, en worden ze nu meer uitgedaagd, vooral in de manier waarop ze hun voedsel krijgen aangeboden. “Het is net als bij ons mensen: verveling is een van de grote gevaren. Je moet de dieren genoeg uitdaging geven. Die is er bij onze dolfijnen die optreden natuurlijk ruim voldoende. We zien anticipatiegedrag voorafgaand aan de show, ze worden opgewonden.” Je bedoelt dat ze er zin in hebben? Van Elk: “Absoluut.”

Logo rgb wvdw
Weekend van de Wetenschap logo

Dolfinarium is deelnemer van het Weekend van de Wetenschap. Het Weekend van de Wetenschap is het podium van de toekomst. Diverse organisaties – bedrijven, instituten, onderzoeksinstellingen, universiteiten, musea en sterrenwachten – openen op 7 en 8 oktober 2017 hun deuren om bezoekers van jong tot oud de kans te geven de wereld van wetenschap en technologie live te beleven. Zij organiseren unieke en exclusieve activiteiten, zoals proefjes, experimenten, demonstraties, open dagen, tentoonstellingen en meer.

Iedereen is welkom om backstage te gaan bij de deelnemende organisaties. Kijk hier voor alle activiteiten tijdens het Weekend van de Wetenschap.

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 22 september 2016

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.