Je leest:

Onbekende reddingsacties uit de Tweede Wereldoorlog

Onbekende reddingsacties uit de Tweede Wereldoorlog

Recensie ‘Himmlers geheime deal’

Himmlers geheime deal is een intrigerend boek, maar met een misleidende titel. Himmler speelt namelijk een belangrijke bijrol en niet de hoofdrol. Dit boek is vooral interessant wanneer je geïnteresseerd bent in de verhalen achter verschillende reddingsoperaties om Joden te redden tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Getriggerd door de titel Himmlers geheime deal ben ik dit boek gaan lezen. Wat was er na al die jaren bekend geworden over Heinrich Himmler (1900-1945), de tweede man van het Nazi-regime, wat we nog niet wisten? Met die vraag in het achterhoofd moet je eigenlijk niet aan dit boek beginnen want dan valt het een beetje tegen. De auteur, de Canadese historicus en journalist Max Wallace, gaf zijn boek ook een andere titel mee: In the name of humanity. Dit dekt de lading beter, aangezien het boek vol staat met Schindler’s List-achtige reddingspogingen om Joden te redden van Hitlers moordzucht.

Reddingsoperaties op een rij

Het boek is geen wetenschappelijk werk maar geschreven voor een groot publiek. Storend is daarbij dat Max Wallace (of zijn vertaler George Paper) zijn taalgebruik nogal zwaar en onwetenschappelijk aanzet. Zo is iets al snel ‘verbluffend’ en ‘ongelofelijk’ en wordt Himmler ‘de Duivel’ of ‘het monster’ genoemd. Aan de andere kant staat het boek vol noten en maakt de schrijver ons deelgenoot van zijn uitgebreide literatuur- en bronnenonderzoek.

Wallace wil heel veel vertellen. De talloze namen van personen en instanties die de revue passeren, lezen als een opsomming van pogingen om de nog levende Joden in Europa te redden. Vooral nadat de wereld zich begon te realiseren welke massamoord zich in het Duitse Rijk aan het afspelen was. Titelpersoon Himmler komt pas in hoofdstuk vijf ten tonele. Ik raakte in al deze feitelijke informatie van verschillende partijen wel een paar keer de draad kwijt, maar aan het einde komt het een en ander samen.

Endlösing

De auteur beschrijft uitgebreid hoe Himmler, het hoofd van de SS (paramilitaire Schutzstaffel), van Hilter het Jodenvraagstuk moest oplossen. Duitsland moest ‘Jodenvrij’ worden en in eerste instantie zochten de nazi’s de oplossing in emigratie. Dit ging alleen niet snel genoeg omdat andere landen maar beperkt of geen vluchtelingen wilden opnemen. Ook moesten de Joden veel geld neerleggen om Duitsland te kunnen verlaten, en dat was voor velen niet op te brengen.

Vanaf 1941 werd overgegaan op de dodelijke oplossing. Het begon met speciale SS-eenheden, die achter het Duitse leger aantrokken, de overwonnen Russische gebieden in. Hier vermoordden ze massaal Joden, zigeuners en gehandicapten. Himmler wordt in dit verband aangehaald: ‘De bezette gebieden in het oosten worden vrijgemaakt van Joden. De uitvoering van dit bijzonder moeilijke bevel heeft de Führer op mijn schouders gelegd. De verantwoordelijkheid daarvoor kan trouwens niemand van mij overnemen.’

Bundesarchiv bild 152 11 12  dachau  konzentrationslager  besuch himmlers 1936
SS-Leider Heinrich Himmler brengt een bezoek aan het Duitse concentratiekamp Dachau in 1936

Doodschieten en vergassen door middel van uitlaatgassen ging niet snel genoeg. Na veel geëxperimenteer bleek het gifgas blauwzuur de beste oplossing voor het Jodenvraagstuk. De hele operatie, de Endlosüng, voerden Himmler en zijn ondergeschikten tot in detail en erg efficiënt uit. Vanaf voorjaar 1942 werden Joden vanuit de goederentreinen de nieuw ontworpen gaskamers ingeleid en vervolgens werden de lijken verbrand in het naastgelegen crematorium. Auschwitz alleen al kon op deze manier duizenden mensen per dag vermoorden. De vraag is waarom Himmler hier in november 1944 een eind aan maakte.

Scoop?

De auteur kwam tijdens archiefonderzoek op het spoor van de mensen die hardnekkig aandrongen bij de geallieerden tot actie. De Zwitserse Recha en Isaac Sternbuch en Jean-Marie Musy waren al bekend vanwege hun reddingsacties van vele Joden. Maar volgens de auteur hebben ze ook invloed gehad op Himmler, waarna hij de vergassingen stopte. Dit ging als volgt…

Jean marie musy
Zwitsers staatsman Jean-Marie Musy (1876–1952)

Aan het einde van de oorlog wilde Himmler goodwill kweken bij de geallieerden. Hij was bereid om de massamoord te stoppen, hoewel Hitler tot het einde wilde doorgaan met het vermoorden van Joden. Een van zijn gesprekspartners was de Zwitserse oud-president Jean-Marie Musy (1876–1952), die met Himmler onderhandelde namens het Sternbuch Reddingscomité. In ruil voor het vrijlaten van Joden beloofde hij in 1944 materieel en vredesonderhandelingen met de geallieerden. Volkomen bluf, want de geallieerden wilden de Duitsers geen materieel geven dat tegen hen gebruikt kon worden. Maar Himmler geloofde Musy.

Enkele weken na dit gesprek liet de nazi-topman crematoriumgebouwen van Auschwitz opblazen. Op dat moment werd gedacht dat het een verzetsactie was, maar later werd bekend dat Himmler zelf de opdracht had gegeven. Historici gaan ervan uit dat Himmler dit deed om bewijsmateriaal van de massamoorden te vernietigen. De geallieerden kwamen er namelijk aan.

Himmler overgehaald

Het boek beschrijft hoe particulieren druk uitoefenden op de geallieerden om de slachtpartijen tegen te gaan. Het bombarderen van spoorlijnen was een optie zodat de aanvoer van nieuwe mensen zou stoppen. Ook wilden reddingscomités gevangenen vrijkopen, zowel met cash als met het door de Duitsers ontbeerde vrachtwagens. De geallieerden hadden hun materieel echter ergens anders nodig en nazi’s betalen was verboden. Ze wilden voorkomen dat de Duitsers de vrachtwagens in zouden kunnen zetten bij de strijd.

Ondanks het verbod van de geallieerden, wist het reddingscomité van de Joodse Sternburchs goederen voor de Duitsers te regelen. Op 20 november 1944 stond de eerste lading van tien tractors klaar voor verzending vanuit Zwitserland als ruilmateriaal voor duizend Joden. Bij meer geleverd materieel zouden de Duitsers meer Joden vrijlaten en ondertussen zouden ze de moordpartijen in concentratiekampen stoppen.

Vijf dagen later liet Himmler crematoria en gaskamers in Auschwitz vernietigen, wat volgens Wallace een direct gevolg is van deze op handen zijnde tractorlevering. De auteur is het niet eens met de officiële lezing, namelijk dat het bewijsmateriaal voor massamoord vernietigd moest worden, nu de geallieerden in de buurt kwamen. Daarvoor waren ze nog te ver weg, volgens hem.

Het zou interessant zijn als er verder onderzoek komt naar de versie van de auteur. Ik kan de redenatie volgen, dat Himmler zich liet overhalen om met vijandelijke partijen te praten over het stoppen van de Joodse massamoord om goodwill te kweken. Uit het onderzoek van de auteur bleken hierbij meer partijen van invloed te zijn geweest dan tot nu toe bekend. Zijn uiteindelijke verklaring voor het ‘waarom’ is echter dunnetjes.

Himmlers einde

Auschwitzarbeit macht frei
Toeganspoort Auschwitz met de misleidende tekst ‘Arbeit macht frei’

Himmler wist dat de strijd was voor de Duitsers niet meer te winnen was. Zijn aanbod aan de Engelsen en Amerikanen om samen tegen de communisten op te trekken, kwam Hitler ten ore. Hij was woedend maar hij kon niet meer doen dan de afwezige Himmler uit de partij te zetten. Nu had Himmler geen macht meer om ergens over te onderhandelen en wist dat hij bij geen enkele partij op genade hoefde te rekenen. Eenmaal in handen van de geallieerden pleegde hij zelfmoord.

Het was al bekend dat Himmler niet tot het laatst wilde doorgaan om het Duitse Rijk ‘Jodenvrij’ te krijgen. Dat de jarenlange pogingen van enkelen een grotere rol heeft gespeeld dan waar ze credits voor hebben gekregen, maakt de auteur geloofwaardig. De hoopvolle boodschap is dan ook dat een enkeling het verschil kan maken, ook al kijkt het merendeel van de wereld de andere kant op.

Voor veel gevangenen die de gaskamers ontliepen was het alsnog te laat. Zij stierven van de honger, aan uitgebroken ziektes of tijdens dodenmarsen naar andere kampen. Al met al kostte het uitgekiende moordplan van Himmler bijna zes miljoen Joden het leven. Dat er mensen zijn geweest die de nazi-topman hebben weten te overtuigen dat hij daar mee weg zou kunnen komen, is een prestatie op zich.

Max Wallace, Himmlers geheime deal. Opmerkelijke reddingsoperaties in de laatste jaren van de Tweede Wereldoorlog (augustus 2017, Uitgeverij Unieboek | Het Spectrum Gebonden, 440 pagina’s. ISBN 9789000345434

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 18 augustus 2017

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

LEES EN DRAAG BIJ AAN DE DISCUSSIE