12 april 2018

Als het aan het kabinet ligt, wordt er in het jaar 2030 geen gas meer gewonnen in Groningen. “De gaswinning gaat naar nul”, zei minister Eric Wiebes van Economische Zaken en Klimaat. Toch zullen we rond die tijd nog steeds aardgas gebruiken, ook al moet dat uit het buitenland komen. Pas in 2050 moeten de blauwe vlammen definitief zijn verdwenen uit onze huizen. Maar is dat wel realistisch?

Je leest:

Nederland sneller aardgasvrij

Nederland sneller aardgasvrij

Interview met energiewetenschapper Robert Harmsen

Auteur: | 29 maart 2018
stevepb, via Pixabay, CC0

Technisch gezien is het aardgasvrij maken van Nederland niet moeilijk. Het is vooral ingewikkeld omdat er veel partijen bij betrokken zijn, de meningen verschillen en het gepaard gaat met enorme investeringen. En dan hebben we het nog niet eens over het tekort aan vakmensen in de bouw.

Robertharmsen
Robert Harmsen is energiewetenschapper bij het Copernicus Instituut van de Universiteit Utrecht. Hij onderzoekt hoe de aardgastransitie kan worden versneld.
Robert Harmsen

Om de opwarming van de aarde te beperken, wil Nederland het gebruik van fossiele energie – waaronder aardgas – verminderen, tot dichtbij nul in het jaar 2050. In nieuwbouwwijken hoeft dus geen gasinfrastructuur meer te worden aangelegd, maar het aardgasvrij maken van bestaande woningen, kantoren en industrieën is ingewikkelder. Met dat laatste zijn een jaar geleden 31 gemeenten begonnen, ook wel bekend als de Green Deal Aardgasvrije Wijken. Het is de bedoeling dat zij kennis delen, zodat andere gemeenten straks sneller aardgasvrij worden.

Maar gaat het aardgasvrij maken van Nederland wel snel genoeg? Wat komt er eigenlijk allemaal kijken bij zo’n transitie? NEMO Kennislink vraagt het aan Robert Harmsen, die energiewetenschapper is bij het Copernicus Instituut van de Universiteit Utrecht. Hij onderzoekt hoe de aardgastransitie kan worden versneld.

Wat moet er allemaal gebeuren?

“Je wordt er helemaal eng van als je bedenkt wat we moeten doen om ons land aardgasvrij te krijgen. Kijken we alleen naar woningen, dan moeten we grofweg 6 miljoen woningen die nu een ketel hebben in 2050 aardgasvrij hebben. Wil je dat halen, dan moet je vanaf nu tot 2050 ieder jaar 200.000 woningen van het gas halen. Op dit moment doen we dat nog lang niet”.

S curve
De opname van een populair nieuw product in de markt kan gevisualiseerd worden als een s-curve, ontdekte de Amerikaanse socioloog en communicatiedeskundige Everett Rogers in de jaren zestig. Als na de eerste ontdekkers ook anderen een product gaan afnemen dan zal de markt uiteindelijk verzadigd raken, waarna de groei stagneert.
Wikimedia Commons

Gaat dat aardgasvrij maken tot 2050 elk jaar in hetzelfde tempo?

“Heel veel innovatiecurves gaan volgens een S-curve van Rogers, in het begin moet je leren, daarna ga je een versnelling in en het laatste stukje gaat weer langzamer. Zo’n proces verloopt dus niet volgens een rechte lijn. Dat gold destijds ook voor het aansluiten van aardgas. Het Groningerveld werd eind jaren vijftig ontdekt. Plotseling had ons land een van de grootste gasvelden ter wereld, dus de overheid wilde alle huizen voorzien van aardgas. Toch kregen pas in de jaren zestig en zeventig de meeste huizen een aansluiting op het gasnet. Ons familiehuisje in Drenthe zat in het staartje van de curve en is pas in 2004 aangesloten”.

Jij onderzoekt hoe we Nederland sneller aardgas vrij kunnen maken?

“Klopt. We kijken zowel naar de technische opties, maar ook naar de belemmeringen daarvan. Technisch gezien kunnen we de moeilijkste plekken, zoals de binnenstad van Amsterdam, makkelijk aardgasvrij maken. De complexiteit zit ’m vooral in de grote hoeveelheid betrokken partijen, verschillende meningen en de enorme investeringen. Zo moet je er bij koopwoningen voor zorgen dat iedereen binnen de Vereniging van Eigenaren hetzelfde wil. Bij huurwoningen geldt dat voor woningbouwcorporaties”.

Wat zijn de technische alternatieven voor gas?

“Grofweg zijn er vier mogelijkheden. Alles elektrisch waarbij elektrische warmtepomp de warmte opwekt en duurzame energie voor de elektriciteit zorgt, bijvoorbeeld via zonnepanelen op het dak. De tweede optie is een warmtenet, waarbij de warmte uit verschillende bronnen kan komen: een duurzame bron zoals geothermie of restwarmte uit riolen, nabijgelegen datacenters of van de industrie. Groen gas is ook mogelijk, maar daar ben ik geen groot voorstander van. Je creëert deze vorm van gas met biomassa. Daar kun je zowel elektriciteit als warmte als plastic mee maken, maar ik vind dat je biomassabronnen beter voor hoogwaardigere toepassingen zoals plastic in kunt zetten. Een vierde optie is duurzaam gas waarbij een overschot aan elektriciteit, bijvoorbeeld van windmolens op de Noordzee, wordt omgezet in waterstof. Dat is op dit moment nog een exotische optie, maar is dat ook zo in 2035?”

Stichting HIER klimaatbureau wil klimaatverandering tussen de oren van mensen krijgen. Zo informeren ze onder meer wat bewoners zelf kunnen doen om hun woning van het gas af te krijgen.

Wat moet er gebeuren om de transitie naar aardgasvrij te versnellen?

“Eind 2020 moeten alle gemeentes in Nederland een plan hebben om hun gemeente aardgasvrij te maken. Dat is een belangrijke stap, maar dan moet de nationale overheid wel helpen met het creëren van de juiste randvoorwaarden op het gebied van financiering en wet- en regelgeving. En zorgen dat bij iedereen tussen de oren komt dat we van het gas af moeten. Volgens mij zou de overheid moeten regisseren dat zo’n gemeentelijk plan aan bepaalde voorwaarden voldoet, zoals per wijk een harde deadline wanneer de aardgaskraan dicht gaat en een ruim tijdspad voor bewoners om mee te denken. Dan kan de voortgang ook veel beter worden bijgehouden”.

Aardgasfornuisvlam
In september 2013 sloten 47 organisaties samen met de overheid het Energieakkoord. De bedoeling is dat we in Nederland zowel energie gaan besparen als meer duurzame energie opwekken. Dit laatste om minder afhankelijk te zijn van kolen, olie en gas, die voor een groot deel uit het buitenland komt en in prijs fluctueert én om de effecten van klimaatverandering tegen te gaan. Het plan:
  • een besparing van het energieverbruik met gemiddeld 1,5 procent per jaar; oftewel 100 Peta joule aan energiebesparing per 2020 (dat verplicht de Europese Energie-Efficiëntie Richtlijn);
  • een toename van het aandeel duurzame energieopwekking van 4,5% in 2013 naar 14 procent in 2020 (dat is in Europa zo afgesproken);
  • een verdere stijging van dit aandeel naar 16 procent in 2023;
  • ten minste 15.000 voltijdbanen extra, in de komende jaren te creëren.

Waarom zien huiseigenaren op tegen het aardgasvrij maken van hun woning?

“Het idee is dat je in een goed geïsoleerde aardgasvrije woning bespaart op je energierekening. Je moet dan wel eerst een financiële hobbel nemen en flink investeren, bijvoorbeeld in isolatie, een elektrische warmtepomp, zonnepanelen op je dak en een inductiekookplaat. Daar zien veel mensen tegenop. Neem bijvoorbeeld een jonge carrièremaker die net z’n eerste woning kocht. Wil je wel investeren als je geen idee heeft hoe lang je er blijft wonen? Dat is een van de problemen”.

Hoe verleid of dwing je woningbezitters?

“De overheid kan verplichten om de woning aardgasvrij te maken, maar dan alleen als daar tegenover staat dat bewoners hun lening kunnen doorgeven aan de volgende bewoner van hun huis, een woninggebonden lening dus. Dat soort financiële innovaties bestaan nog niet”.

Stel: alle gemeentes hebben een strak plan en alle neuzen staan dezelfde kant op, gaat de transitie dan vlekkeloos?

“Richting 2035 zouden we op een tempo van een half miljoen woningen per jaar moeten zitten. Als je bedenkt hoeveel vakmensen daarvoor nodig zijn, dan kan dat een probleem worden. Voor een relatief korte periode hebben we heel veel ‘handjes’ nodig, maar wat gaan die mensen doen als de transitie klaar is? En krijgen we überhaupt voldoende mensen op de been? Daarvoor is een soort deltaplan (bij/om)scholing nodig die tegen de maatschappelijke trend ingaat om onze kinderen toch vooral een zo hoog mogelijke opleiding te geven”.

Je zit zelf in een project om drie gemeenten sneller aardgasvrij te maken. Hoe doe je dat?

“In het project SmartTrans zijn we aan de slag met drie gemeenten: Nijmegen, Breda en Utrecht. Ik woon in een van die Utrechtse wijken: Lunetten. We willen meer dan alleen een interessant rapport schrijven. Daarom doen we eerst innovatiesysteemanalyses om problemen op te sporen en de samenhang ertussen te beschrijven. Voortbouwend op het werk van promovendus Alko Kieft zoeken we vervolgens naar effectieve manieren om de aardgastransitie te versnellen. De nationale overheid zou bijvoorbeeld met Postbus 51 spotjes de aardgastransitie tussen de oren van mensen kunnen krijgen, zorgen voor voldoende vakmensen in de bouw en voor financieringsoplossingen voor huiseigenaren. Dit, in combinatie met concrete warmtetransitieplannen van de gemeenten, zouden de fundamenten kunnen zijn voor een succesvolle aardgastransitie”.

Ben je optimistisch over de toekomst?

“Ik laat mijn studenten duurzame ontwikkeling altijd uitrekenen hoeveel CO2 we nog mogen uitstoten met z’n allen. Ze komen er dan achter dat landen als China vooralsnog veel te hard blijven groeien qua uitstoot. Dan kunnen we hier leuk aardgastransitie gaan doen, maar mondiaal gezien is dat de druppel op de groeiende plaat. Vanuit klimaatoptiek vind ik het dus best lastig om optimistisch te zijn. De technologie om alle klimaatproblemen op te lossen is er wel, daar ligt het niet aan, maar het is vooral de vraag of de mensen die ook willen gebruiken. Dit fenomeen staat ook wel bekend als Tragedy of the Commons; op korte termijn is het veel winstgevender om te profiteren van gemeenschappelijk bezit, dan bij te dragen aan het behoud ervan op langere termijn”.

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 29 maart 2018

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.