Je leest:

Mossels, zand en zeegras moeten eiland Griend redden

Mossels, zand en zeegras moeten eiland Griend redden

Auteur:
Robert Visscher voor NEMO Kennislink

Als er niks gebeurt, wordt het Waddeneiland Griend verzwolgen door het water. Wetenschappers proberen het eiland met mosselkratten, zeegras en een heleboel zand te redden van de ondergang. NEMO Kennislink ging op bezoek.

Schermafbeelding 2017 09 08 om 13.20.12
Griend ligt tussen Terschelling en Harlingen midden in de Waddenzee.

Griend is een merkwaardig eiland in onze Waddenzee. Niet alleen omdat het vrij onbekend en een paradijs voor vogels is, maar ook vanwege de ligging. Je vindt het aan de zuidkant van Terschelling en daardoor is het een vreemde eend in de bijt.

De andere Waddeneilanden zijn namelijk zogeheten barrière-eilanden. “Die liggen aan de ruige Noordzee”, zegt onderzoeker Laura Govers (Rijksuniversiteit Groningen), coördinator van de onderzoeken op Griend. “Ze groeien aan door zand dat vanuit zeegaten op de eilandkop terechtkomt, waarna de wind het verspreidt over het strand richting het oosten. Ze groeien daardoor aan de oostkant, die meer in de luwte ligt.”

Maar bij Griend is geen zeegat te bekennen. Alleen door extreme weersomstandigheden verandert het eiland. Bij een zware storm slaan golven dan bijvoorbeeld een deel van het eiland weg. “En Griend heeft het al extra zwaar sinds de aanleg van de Afsluitdijk in 1932. Daardoor is het verschil tussen eb en vloed groter geworden en kalft een deel ervan weg”, zegt Govers.

Mosselbanken

Zandhonger treedt op rondom Griend: de geulen worden dieper en de zandplaten komen lager te liggen. Een van de belangrijkste natuurgebieden van Nederland loopt hierdoor gevaar. “Zonder ingrepen kan Griend niet op eigen poten staan. Daarvoor is er te veel veranderd door menselijk toedoen”, zegt Govers.

Verslag vanaf Griend over de mosselbanken door redacteur Robert Visscher voor NEMO Kennislink.

Wetenschappers en Natuurmonumenten proberen Griend nu te redden. Dat doen ze onder meer met mosselen. Vlak voor het eiland plaatsten ze daarom kratten, gemaakt van aardappelzetmeel. “Mossels breken de golven eerder en ze halen de energie uit de golven. De impact van een storm wordt daardoor veel kleiner. Ze hechten zich aan onze kratten en zo hopen we dat er mosselbanken ontstaan”, zegt Ralph Temmink van de Radboud Universiteit.

Bij eb vallen de kratten droog. Temmink loopt ernaartoe en peurt er met zijn vinger in. Hij haalt er een klein mosseltje uit. Het is vooral bedoeld voor de jonge beestjes. “Larven drijven in het water en ze houden ervan om zich te vestigen aan vezelig materiaal. Normaal zijn dat de byssusdraden van grotere mossels, maar die zijn hier nog niet. In deze kratten hebben we daarom kokosvezel aangebracht. Daar zitten de mosseltjes aan vast.”

Duwtje in de rug

Verdeeld over twee stukken voor het eiland liggen over lengte van honderden meters mosselkratten. Steeds weer in een andere samenstelling: de ene keer meerdere kratten naast en achter elkaar, de andere keer maar een of twee exemplaren. “Op die manier kunnen we nagaan welke aanpak het beste werkt.”

Nu al is een duidelijk gevolg te zien. Achter de plekken waar de mosselkratten staan is het zand iets hoger. “Daar is het droger”, zegt Temmink. “We verzamelen veel gegevens; die moeten we nog bestuderen. Met sensoren meten we op verschillende afstanden hoe golven worden gebroken en het sediment zich ontwikkelt. Met een spuit gaan we de bodemchemie na, om te onderzoeken wat het effect van de mossels op de bodem is. Zo willen we laten zien welke invloed ze hebben. Veel moet nog verder worden uitgezocht, maar het is nu inderdaad al zichtbaar dat er een luwe zone zit achter de mosselbanken, waar het sediment minder mobiel is en ophoopt”, aldus Temmink.

Img 2493
Ralph Temmink laat zien hoe mossels zich aan elkaar hechten bij een krat.
Robert Visscher voor NEMO Kennislink

Het lijkt er dus op dat het plannetje van de wetenschappers werkt. Hierdoor is Griend beter beschermd tegen stormen. De kratten zijn gemaakt van aardappelzetmeel, een afvalstroom, en breken na ongeveer tien jaar af. Ze zijn bedoeld om de beestjes een duwtje in de rug te geven. Wanneer de mossels groter worden, dan gaan ze aan elkaar vastzitten met hun byssusdraden. “Op Ameland hebben we nog een testlocatie, die staat al een jaar of vier. Daar zien we dat grotere mossels de openingen in de kratten groter maken, die duwen ze aan de kant. Ze maken hun eigen structuur en dan worden de kratten overbodig.”

Zeegrasherstel

In de luwe zone achter de mosselbanken komt ruimte voor zeegras. “Het dempt de golven, houdt met dikke wortelmatten slib bij elkaar waardoor minder erosie optreedt, en het is een kraamkamer voor vissoorten en krabbetjes”, legt Govers uit.

Vóór de bouw van de Afsluitdijk spoelde veel zeegras aan op Griend. “Het kwam dood aan op het eiland, zodat enorme hopen bladeren ontstonden en dat was een kiembed voor nieuwe plantjes. Door een wierziekte en de bouw van de Afsluitdijk is het grotendeels verdwenen. Wij willen het terugbrengen”, zegt Govers.

Img 2480
De mosselkratten op Griend, die het eiland moeten beschermen.
Robert Visscher voor NEMO Kennislink

Onderzoekers zaaiden al zeegras in achter de mosselbanken. Dat leek de perfecte plek in de luwte. “We hebben 600 m2 ingezaaid, maar het is nu grotendeels weggespoeld”, zegt Govers. “Dat is jammer, maar het verbaast me ook weer niet helemaal. Zeegrasherstel is ingewikkeld. We moeten nog veel dingen leren. Uit eerder onderzoek bleek dat de zuidkant van het eiland het meest geschikt is. Maar daar is de grond nog te mobiel, ontdekken we nu. Zeegraszaad heeft maximaal twee centimeter diepte nodig, anders komt het kiemplantje niet boven het zand uit.”

De hoop is nu dat als de mosselbanken groeien de grond daarachter stevig genoeg is voor de plantjes. “Bij zeegras is de schaal heel belangrijk. Het heeft baat bij hoge dichtheden en planten. Die helpen elkaar en concurreren niet. We weten overigens wel waar zaadjes heen zijn gaan. Zo’n tweehonderd meter van het eiland staan nu vijf grote pollen zeegras.”

Tropen als voorbeeld

In de tropen is nog een mooi voorbeeld van natuurlijke golfdemping te vinden. Daar heb je gebieden met koraalriffen, zeegrasvelden en daarachter mangroven. “De riffen dempen de golven en de mangroven zijn de kraamkamer van de koraalvissen en filteren het water. Het is allemaal met elkaar verbonden. Dat kan hier ook. De mosselbanken hebben een hardere structuur en halen energie uit golven, daarachter is ruimte voor biodiversiteit met veel zeegras en dieren. Dit allemaal zorgt voor een biodiversiteitshotspot en versterkt het eiland op een natuurlijke manier”, zegt Temmink.

Wandelend eiland

De mosselbanken en het zeegras zijn niet de enige maatregelen die Griend moeten beschermen. In 2016 werd al 200.000 kuub zand en 20.000 kuub schelpen gestort aan de westkant. “Dit moet er gezamenlijk voor zorgen dat het eiland niet kleiner wordt”, zegt Govers. “We hopen dat het eiland weer gaat wandelen. Vroeger lag Griend een stuk noordelijker. Door de stormen schuift het steeds een stukje op. Het eiland gaat van noordwest naar zuidoost, want de meeste stormen komen vanuit het zeegat tussen Vlieland en Terschelling. Van de noordwestkant wordt dan zand op de achterliggende kwelder geworpen, waardoor het zich verplaatst in zuidoostelijke dichting.”

Img 2508
Een verzakte mosselkrat. Op het eiland worden verschillende typen uitgetest.
Robert Visscher voor NEMO Kennislink

Het is niet de eerste reddingsoperatie. In 1988 werd ook een heleboel zand in de vorm van een banaan voor het westen en noorden van Griend gestort. Daardoor moest meer zand op het eiland komen en het zou afkalving tegenaan. “Maar het zand kwam grotendeels een eind naast Griend terecht”, aldus Govers. Ik zie rond het eiland niks meer van dat zand.

Daarvan hebben Natuurmonumenten en de wetenschappers geleerd, benadrukken ze. Daarom is het zand nu tegen de westkant geplaatst, groeien er al plantjes, en moeten ook de mossels en het zeegras hun steentje bijdragen. In totaal kost dit twee miljoen euro.

Of het genoeg is om Griend toekomstbestendig te maken? Harde uitspraken zijn er nog niet te doen, het eiland wordt nog volop onderzocht. Maar de wetenschappers zijn hoopvol. “Wij reiken de ingrediënten aan en de natuur neemt het vervolgens over”, zegt Govers. “Je kunt nooit voorzien wat gebeurt als je zand en schelpen stort en mosselbanken aanlegt. Tot nog toe verloopt het allemaal boven verwachting. Eerst was het nog een kale vlakte waar we zand hadden gestort. Nu zijn er plantjes en zandverstuivingen, waardoor overal miniduintjes ontstaan. Vogels maken daar gebruik van. Soms staan ze er met tienduizenden te schuilen voor harde wind. Dan zie je dat het beter gaat met het eiland door wat we hier doen.”

Meer lezen over Griend? Over andere onderzoeken van wetenschappers op het eiland schreef NEMO Kennislinkredacteur Robert Visscher het artikel Vogeleiland Griend: proeftuin van wetenschappers.
Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 08 september 2017

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

LEES EN DRAAG BIJ AAN DE DISCUSSIE