Je leest:

Klassiek acteur Theodoros onthult

Klassiek acteur Theodoros onthult

‘Theater’ is het thema van de Week van de Klassieken 2013

Auteur: | 12 maart 2013

Theodoros is een bekende tragedie-acteur uit de vierde eeuw voor Christus, de piektijd van het klassieke Griekse theater. Bij de Oude Grieken is deze performer vooral geliefd om zijn geweldige vocale talenten. Zijn naam betekent letterlijk ‘godsgeschenk’ en daar kan hij zich wel in vinden. Kennislink gaat met Theodoros in gesprek over acteren in de Klassieke Oudheid, waarbij de tragedie de belangrijkste is onder de podiumkunsten.

Hoe bent u in het acteursvak gerold? “Dat is een familiekwestie. Tragedieacteurs en tragedieschrijvers komen vaak uit dezelfde families. We leren de fijne kneepjes van het vak van vader op zoon maar de kunst blijft geheim, om de markt niet te overspoelen. We worden al van jongs af aan getraind en klaargestoomd voor dit mooie vak.”

Aeschylos
wiki commons

In de 5e eeuw was de tragedieschrijver ook acteur maar in uw tijd is er meer onderscheid ontstaan tussen die twee. Wat vindt u hier van? “Het is een hele goede ontwikkeling dat tragedieschrijvers het acteren steeds meer gaan overlaten aan de professionals. Neem nu Aeschylos (525 v.Chr. — 456 v.Chr.), de oudste van de drie bekendste tragediedichters.”

“Een goed tragedieschrijver, en zijn stuk Perzen is met name boeiend omdat hij als krijgsheer zelf de slag bij Marathon en de zeeslag bij Salamis tegen de Perzen heeft meegemaakt. Maar dat maakt je nog geen acteur! Terwijl Aeschylos wel zelf de twee hoofdrollen vervulde: die van de Perzische koningin en haar zoon Xerxes. Deze belangrijke personages kunnen beter vertolkt worden door een professional zoals ik.”

“De andere twee bekende tragedieschrijvers, Sophocles (496 v.Chr. – 406 v.Chr.) en met name Euripides (ca 480 v Chr. – 406 v. Chr.), hebben zich meer gericht op het schrijven dan op acteren. Tegenwoordig worden zelfs stukken van Euripides speciaal voor mij aangepast om mijn zangkwaliteiten extra goed tot hun recht te laten komen.”

“De filosoof Aristoteles (384 v. Chr. – 322 v. Chr.) heeft hiermee mooi het nakijken. Hij heeft het niet zo op sterren, weet je. Het plot is volgens hem belangrijker dan de personages die wij, de acteurs, neerzetten. Pfff, gelukkig is hij nog een van de weinigen met deze ouderwetse visie…”

Komedieacteurs met groteske maskers, vergrootte fallussen en opgevulde billen, buiken en omgehangen borsten.
wiki commons

Zou u niet eens een luchtigere rol willen spelen? “Absoluut niet! Komedieacteurs worden een stuk minder serieus genomen. Ze kunnen bijvoorbeeld geen prijs winnen bij de toneelwedstrijd tijdens de Dionysiafeesten. Alleen de hoofdrolspelers uit de tragedies kunnen meedingen naar deze Oscar van de Klassieke Oudheid. Winnaars schrijven de geschiedenis nietwaar, en daar doe je het toch voor.”

“Daarnaast lopen komedieacteurs er bij als idioten. Ze dragen een soort vleeskleurige broek met een grote fallus er aan vastgemaakt, om het effect van naaktheid te creëren. Heel grappig maar ik neem mezelf iets serieuzer. Ik zou ook niet met opgevulde billen, buik en borsten willen rondlopen, zogenaamd voor het komische effect. Nou, hilarisch.”

Maar u draagt wel een masker. Dat vindt u niet vervelend? “Nee, dat is iets heel anders! De maskers dragen we om extra uitdrukking te kunnen geven aan ons personage en ze voor het publiek, dat wat verder zit, zichtbaar te maken. Aan de moderne tragedie doen naast de hoofdrolspeler nog twee acteurs mee. Maar er zitten meer dan drie personages in het toneelstuk waardoor de acteurs meerdere rollen moeten spelen. Er kunnen echter nooit meer dan drie acteurs tegelijk op het podium staan.”

Reliëf van theatermaskers
wiki commons

Waarom dat dan? “Omdat de maskers onze mimiek verbergen. Als je de monden niet ziet bewegen is een gesprek van meer dan drie figuren niet meer te volgen. Naast de acteurs dragen ook de 12 tot 15 koorleden, de achtergrondzangers en dansers, een masker. Het koor reageert met verschillende emoties op wat er tussen ons acteurs gebeurt.”

“Ze bidden zelfs tot de goden als de situatie echt penibel wordt. Hun bijdrage kun je eigenlijk wel een beetje zien als filmmuziek. Het is een bijrol maar zonder de filmmuziek is een film helemaal niets. Dan voel je als toeschouwer de spanning niet, of de emotie. Dan is er alleen maar een diepe leegte.”

Over het koor: de leden moeten het burgerschap bezitten. Is dat niet discriminerend? “Nee, dat heeft niets met discriminatie te maken, positief of negatief. Voor de acteurs maakt het bijvoorbeeld niet uit of ze wel of geen burger zijn van de stad waar ze optreden. Voor het koor is het een ander verhaal: dat bestaat uit jongens die de god Dionysus eer bewijzen uit naam van hun stad en dat gaat nu eenmaal lastig als je geen onderdeel bent van die stad.”

Koorjongens

Naast de acteurs speelt het dansende en zingende koor ook een rol in de Griekse tragedie. De 12 tot 15 koorleden worden steeds jonger naarmate het koor een meer ondersteunende rol krijgt ten behoeve van de acteurs. Naar Klassiek gebruik gaan jongeren de ouderen dienen. Maar dat is niet de enige reden dat de koorleden al jong worden getraind. De staat betaalt namelijk wel de tragedieschrijver alias koorleider maar niet zijn koorleden.

Zij worden door de koorleider ingehuurd in ruil voor kost een inwoning. Niet onbegrijpelijk dat de koorleider het liefst goedkope jongeren gebruikt. De staat stelt in de zomer de koorleider aan die vervolgens acht maanden de tijd heeft om zijn koor bij elkaar te brengen en te trainen voordat de Grote Dionysia in maart beginnen. Tijdens dit zesdaagse feest ter ere van de god Dionysos vindt sinds circa 500 v. Chr. een toneelwedstrijd plaats. De kosten van de toneelstukken worden opgehoest door de rijke burgers van Athene, als gastheren van de feestelijkheden.

Toneelschrijver Menander met masker op reliëf in het Vaticaan
wiki commons

Op verschillende afbeeldingen, zoals een reliëf met de komedieschrijver Menander (342-290 v. Chr.), zien we vrouwen staan. Wat doen zij backstage?

“Uhm, nou, eigenlijk is dat niet zo netjes haha. Zoals je misschien wel weet is acteren een mannenzaak. Ook de vrouwenrollen worden uitgebeeld door mannen. Met name mannen die een goede hoge zangstem hebben zijn geschikt voor het vertolken van dramatische vrouwenrollen zoals die van Sophocles’ Electra.”

“Of rollen als die van de wat verwijfde koning Menelaos in Euripides’ Helena. De lieftallige dames op het reliëf zijn dus geen toneelspeelsters. Officieel zijn het onze kleedsters maar officieus hebben ze een andere naam. Tegenwoordig noemen jullie dat groupies als ik me niet vergis…”

Wat vindt u het moeilijkste aan toneelspelen?

“Misschien komt het door het woord ‘spelen’ maar vooral in het verleden werd toneelspelen nog wel eens onderschat. Gelukkig dat wij tragedieacteurs tegenwoordig prijzen kunnen winnen voor onze acteerkunsten, waaruit waardering spreekt voor ons vak. We moeten namelijk niet alleen verschillende rollen spelen binnen de tragedie.”

“We moeten ook voor elk personage andere bewegingen maken en, nog moeilijker, een ander stemgeluid opzetten. Dit om de verschillen tussen de personages geloofwaardig te maken voor het publiek. Met alleen het wisselen van je masker en kostuum overtuig je niet als acteur. Deze stemvervorming is vrij pittig en daarom is acteren zeker niet voor iedereen weggelegd!”

Theater in Delphi
wiki commons

Hoe komt het toch dat uw schitterende stemgeluid helemaal tot boven in het theater reikt?

“Nu heb ik van mezelf natuurlijk een fenomenaal bereik maar ik word ook wel een beetje geholpen. Zowel de koorleden als wij, de acteurs, dragen de al eerder genoemde maskers om onze verschillende rollen uit te beelden.”

“Deze maskers zijn gemaakt van aan elkaar gelijmde lappen en bedekken het hele hoofd. Het masker is als het ware een klankkast waardoor het geluid, dat door de open gemaakte mond komt, extra ver reikt. Daarnaast is de akoestiek van de Griekse theaters fenomenaal. Ze worden vaak in een dal gebouwd waardoor het geluid automatisch tot aan de bovenste tribunes wordt gedragen.”

Uw zangkunsten zijn allom geprezen maar welke collega bewondert u zelf?

“Oh, dat is Timotheos van Zakynthos, zonder twijfel. Deze acteur vertolkt vrij geniaal de rol van de krijgshaftige Ajax in de gelijknamige tragedie van Sophocles. En dan met name de scène waarin deze held zelfmoord pleegt. De manier waarop Timotheos zich, als Ajax, van het leven beroofd door zich in zijn zwaard te storten is niet alleen fysiek erg zwaar maar hij speelt het ook zeer overtuigend. Hij heeft niet voor niets de bijnaam De Slachter gekregen!

De held Ajax
Wikimedia commons

“In de toekomst zal de acteur Appollogenes (3e eeuw voor Christus) veel bewondering gaan oogsten vanwege zijn imposante fysiek. Deze man zal zeer treffend tragische helden zoals Herakles en Achilleus spelen. Maar ja, wat wil je, hij zal zelfs een bokswedstrijd in Alexandrië winnen. Niet gek dat deze krachtpatser van de Oudheid een voorkeur zal hebben voor stukken waarin hij zijn spierballen kan laten rollen.”

En tot slot: weet u al wat u wilt gaan doen na uw toneelcarrière?

“Beroemde acteurs zoals ik worden overladen met lof, eer en de prijswinnaars onder ons ontvangen een hoog salaris. Koningen en andere hoge staatslieden worden graag met ons gezien en overladen ons met bescherming en hulp op allerlei vlakken. En op dat laatste mik ik mijn toekomstpijlen. De acteur Thettalus, die voor het hof van Alexander de Grote op diplomatieke missies gaat, is mijn voorbeeld. Zo’n politiek baantje lijkt mij ook wel wat. En daarnaast kunnen nog meer privileges en status nooit kwaad natuurlijk. Acteurs worden niet voor niets ijdel genoemd…”:

GRIEKS THEATER IN EEN NOTENDOP

Dionysos masker

De oudste tragedie stamt al uit de 6e eeuw voor Christus en dankt haar oorsprong aan de Dionysia, feesten ter ere van de belangrijke god Dionysos. In 534 krijgt de tragedie het eerst een plek op het programma.

Het theater is niet langer puur religieus maar bevat nu verhaallijnen over halfgoden en helden. De tragediedichter is het belangrijkst. Hij schrijft niet alleen de tragedie maar beeldt zijn liederen ook uit als acteur en is leider van het koor van 12 tot 15 zangers en dansers.

De drie bekende tragediedichters De schrijver Aeschylos (525 v.Chr. — 456 v.Chr.) breekt met die traditie en voert een tweede acteur op. Hij wil namelijk een dialoog tussen twee personages schrijven. En hoewel de liederen nog wel belangrijk zijn, komt het koor hierdoor wat op de achtergrond. In deze periode ontstaat ook het verschil tussen de lichtere komedie en de tragedie, met conflicten tussen mens en goden. De volgende verandering , ingevoerd door de tweede tragediedichter Sophocles (496 v.Chr. – 406 v.Chr.), is de derde acteur.

Hij – want acteurs zijn altijd mannen – veroorzaakt de intriges tussen de andere twee personages. Het koor krijgt nu echt een ondersteunende functie op de achtergrond. Als Sopohocles rond 460 stopt met acteren, ontstaat een complete scheiding tussen de toneelschrijver en de acteurs. De derde tragediedichter Euripides (ca 480 v Chr. – 406 v. Chr.) gaat qua stijl nog een stap verder.

Als eerste tragediedichter schrijft hij dialogen die klinken als een spontane spreekstijl in plaats van de onnavolgbare verzen in rituele context uit de klassieke stukken. Hoewel het publiek uit zijn eigen tijd deze moderne stijl niet waardeert, wordt Euripides na zijn dood de lieveling van het Atheense theater.

De acteurs Vanaf 449 selecteert de Griekse staat voor de toneelwedstrijden drie hoofdrolspelers en koppelt die aan drie schrijvers. De hoofdrolspeler, de protagonist, neemt vervolgens de ondersteunende acteurs in dienst: de tweede acteur (deuteragonist) en de derde acteur (tritagonist). De leden van het koor zijn geen professionele acteurs, maar burgers die door de stad worden aangewezen. De hoofdrolspelers kunnen ook onafhankelijk van de prijswinnende tragedies voor hun eigen prijzen strijden in speciale acteurswedstrijden.

Muziekwedstrijd met fluitspeler op Attisch roodfigurige pelikè

RMO

Het acteren piekt in de 4e eeuw voor Christus. De interesse in het individu, een kenmerk van deze periode, uit zich in de verafgoding van de acteurs: zij zijn nu belangrijker dan de toneelschrijver. De beroemde jongens laten stukken van klassieke schrijvers aanpassen aan hun persoonlijke kwaliteiten om de rollen nog indrukwekkender neer te kunnen zetten.

In dezelfde periode gaat de theaterwereld zich in gilden organiseren: hiertoe behoren de acteurs van komedie tot tragedie, toneelschrijvers, koorleden, dansers, muzikanten, kleedsters enzovoort.

Acteurs worden vrijgesteld van belasting en militaire dienst. Ze worden zelfs zo populair dat ze de bewondering en bescherming genieten van vorsten en de elite. Die bieden hen belangrijke politieke en diplomatieke functies en sommige acteurs schrijven zo ook geschiedenis buiten het toneelpodium.

Bronnen - Edith Hall, The theatrical cast of Athens. Interactions between Ancient Greek drama and scoiety (Oxford, 2006) - Pat Easterling en Edith Hall, Greek and Roman Actors. Aspects of an Ancient Profession (Cambridge, 2002) - David Wiles, Greek theatre performance. An introduction (Cambridge, 2000) - Clifford Ashby, Classical Greek Theatre. New view of an old subject (Iowa City, 1999)

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 12 maart 2013

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.