Je leest:

‘Je pensioen plakte je bij elkaar met zegeltjes’

‘Je pensioen plakte je bij elkaar met zegeltjes’

Oscar Gelderblom over zijn onderzoek naar de huishoudboekjes van Nederland

Auteur: | 16 maart 2018

De Week van het Geld is een mooi moment om Oscar Gelderblom te overvallen met vragen. Hij onderzoekt de financiën van Nederlandse huishoudens. Eind maart verschijnt hier zelfs een televisieprogramma over.

Onderzoekers 3
Oscar Gelderblom (rechts) krijgt een hele stapel kasboekjes te leen om te onderzoeken
Lennaert Rooijakkers, Kasboekje Team

Een verzekering of lening nodig? In de Gouden Eeuw konden Nederlanders hiervoor terecht in het stadhuis. Aan het begin van de negentiende eeuw schaften steden deze financiële diensten echter af. Sindsdien is er heel wat veranderd in de manier waarop de gewone Nederlander omging met zijn financiën.

Nauwkeurige cijferaars

Historici hebben tot nu toe vooral gekeken naar de geschiedenis van de financiële sector. We weten veel over deze aanbieders van diensten, maar hoe zit het met de afnemers? Dit onderzoekt Oscar Gelderblom, hoogleraar Financiële geschiedenis aan de Universiteit Utrecht. Gelderblom: “De financiële sector heeft zich lang gericht op de elite. Hoe het zat met de gewone mensen en de kleine winkeliers dat weten we eigenlijk niet. Hoe spaarden zij? Leenden ze geld?”

De antwoorden zoekt de historicus in kasboekjes. Zonder computer of bankafschrift moesten mensen hun inkomsten en uitgaven met de hand bijhouden. “Er zijn twee soorten, kasboekjes waarin het boodschappengeld werd bijhouden en kasboekjes die alle inkomsten en uitgaven van het gezin of het bedrijf bevatten.”

Kasboek 2
Kasboekjes uitgeleend voor het project Kasboekje van Nederland
Lennaert Rooijakkers, Kasboekje Team

Gelderblom roept Nederlanders op om hun oude kasboekjes met hem te delen voor onderzoek. De kasboeken die hij al binnen heeft gekregen, zijn nog geen representatieve steekproef van de Nederlandse bevolking. “In- en uitgaven zijn vooral netjes bijgehouden door mensen waarvan je het verwacht: schoolmeesters, winkeliers en andere nauwkeurige cijferaars. Maar zo deed echt niet iedereen het.”

Sociaal netwerk

Het gros van de mensen had tot de jaren vijftig van de twintigste eeuw zulke lage lonen, dat er weinig overbleef nadat de huur en het eten betaald was. Boodschappen deden ze op de pof: winkeliers hielden bij wat je kocht en wanneer het weekloon binnenkwam, ging je je schuld afbetalen. “Op de pof klinkt nu misschien onverstandig maar dat was het niet. De winkelier was onderdeel van het sociale netwerk van mensen. Er was veel minder anonimiteit dan nu.”

Deze mensen liepen financieel altijd achter de feiten aan. Wanneer ze onverwacht een grote uitgave hadden, hoe betaalden ze dat dan? “Banken leenden alleen geld aan de elite en de gewone mensen regelden het gros van hun geldzaken met mensen die dichtbij hen stonden. Dus vrienden en familie, of met de winkelier om de hoek. Wij hopen te achterhalen of de werkgever hier misschien ook een rol in speelde, bijvoorbeeld met een voorschot of een mogelijkheid tot sparen met rente.”

Zegeltjes plakken

Pas aan het eind van de negentiende eeuw kwamen er alternatieven zoals de Boerenleenbank, waar je als boer kon lenen en sparen. Zo’n zelfde bank voor middenstanders werd echter geen succes. Deze ondernemers bleken hun geldzaken liever onderling te regelden dan het aan een bank over te laten. Daarnaast maakten zowel de overheid als spaarbanken sinds de negentiende eeuw reclame om de gewone Nederlander aan het sparen te krijgen.

Sparen was niet vanzelfsprekend. Als je wat geld overhield, kon je het ook aan familie of buren lenen. Mensen kregen daar deels iets in natura voor terug, bijvoorbeeld oppas voor de kinderen wanneer ze moesten werken. “We weten dat dit gebeurde, maar nog niet hoe belangrijk dit systeem was. In de kasboekjes hebben we hier nog maar één voorbeeld van teruggevonden: een kapster die gratis permanenten weggaf aan familieleden.”

Onderzoekers 1
Wetenschappers van het Kasboekje Team onderzoeken de gedeelde documenten
Lennaert Rooijakkers, Kasboekje Team

Iets wat typisch Nederlands is, is zegeltjes plakken. We doen het nog steeds, met zegeltjes van de supermarkt sparen voor een set handdoeken of messen. In tijden van minder welvaart waren de zegeltjes echter een veelgebruikt spaarsysteem: “Mensen spaarden in de vorm van zegeltjes met kleine bedragen die ze konden missen voor grote toekomstige uitgaven. Denk aan een vakantie. Een klein pensioentje bij elkaar sparen met zegeltjes was ook normaal in een tijd dat de oudedagsvoorziening nog niet via de overheid geregeld was.”

Banken nemen het over

De grote veranderingen zetten na de Tweede Wereldoorlog in, wanneer de welvaart stijgt. Gelderblom: “Nu vindt iedereen het logisch dat je je geldzaken bij de bank doet, maar dit werd pas na de jaren vijftig de norm. Door de enorme loonstijgingen hielden mensen voor het eerst standaard geld over. Banken stortten zich op de financiën van kleine ondernemers en huishoudens.”

Spaarbankboekje nuts spaarbank haarlem 2 %28large%29
Spaarbankboekje Nuts spaarbank Haarlem, onderzocht door Kasboekje Team
Lennaert Rooijakkers, Kasboekje Team

“Daarnaast gingen de banken de salarisbetaling overnemen. Dit kwam in de plaats van de contante betaling in het loonzakje. Banken kregen zo veel meer gegevens over huishoudens en hun betaalgedrag in handen. Vervolgens gingen ze meer passende diensten aanbieden zoals spaarrekeningen, leningen en hypotheken en werden ze steeds belangrijker in ons leven.” Een nieuwe wet zorgde er vanaf de jaren zeventig voor dat krediet opnemen makkelijker werd. Banken grepen dit aan om lenen als het nieuwe sparen te promoten.

Vrouw de broek aan

Doordat de kasboekjes de onderzoekers dichter bij huishoudens en hun financiële beslissingen brengen, valt ook de rolverdeling op. "Uit veel ingeleverde kasboekjes blijkt dat de vrouw de financiële broek aanhad. De vraag is nu waarom. Waren deze vrouwen bijvoorbeeld beter met cijfers dan hun mannen? Of komt het doordat vrouwen juridisch gelijk behandeld gingen worden? (Ze werden voor de wet pas handelsbekwaam in 1956, red.) Vrouwen hebben zich weliswaar langzaam geëmancipeerd op de arbeidsmarkt, maar geldt dat ook voor de financiën?

De man als kostwinnaar en besluitnemer over de uitgaven is in ieder geval te zwart-wit. In kleine bedrijven en winkels bijvoorbeeld werkte de vrouw volop mee. Gelderblom hoopt te achterhalen of ze ook evenredig meebesliste over de financiën. Het onderzoek is nog niet afgelopen, dus je kunt hem helpen met het zoeken naar antwoorden. Heb je nog oude kasboekjes van je familie op zolder liggen? Laat het ons weten!

Kasboekje van Nederland op TV

De Universiteit Utrecht en NTR proberen samen de financiële geschiedenis van Nederlandse huishoudens en bedrijven in kaart te brengen. De Utrechtse historici onderzoeken de kasboekjes en de televisiemakers brengen de persoonlijke verhalen achter de kasboekjes in beeld. Het onderzoek is nog niet afgelopen, dus je kunt nog altijd oude kasboekjes van zolder delen met de wetenschappers.

De zesdelige televisieserie Kasboekje van Nederland is vanaf 28 maart te zien op NPO2. Meer informatie over het onderzoek en de serie is te vinden op de projectsite kasboekjevannederland.nl.

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 16 maart 2018

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.