Je leest:

Je geld of je leven?

Je geld of je leven?

De economische dilemma’s bij het coronabeleid

Auteur: | 24 november 2020
Robert Anasch, via Unsplash, vrije domein

Het coronabeleid wordt vaak gepresenteerd als een keuze tussen de gezondheidszorg en de economie. Maar klopt dat wel? NEMO Kennislink sprak drie experts.

Politici staan voor moeilijke keuzes tijdens de coronapandemie. Wanneer moeten ze extra maatregelen nemen en wanneer juist versoepelen? In de talkshows lijkt het vaak een duidelijk (maar duivels) dilemma: te weinig regelgeving kost mensenlevens, te veel regelgeving kost banen en geld. Er moet dus gekozen worden tussen volksgezondheid en economie.

Maar is dat wel zo? NEMO Kennislink sprak met gezondheidseconoom Xander Koolman van de Vrije Universiteit Amsterdam, hoogleraar economie en overheidsfinanciën Bas Jacobs van de Erasmus School of Economics in Rotterdam en senior econoom Nora Neuteboom van het economisch bureau van ABN AMRO, en ontdekte dat het toch wat ingewikkelder ligt.

Wat leveren de maatregelen op per euro die ze kosten?
Martijn Baudoin via Unsplash

Strenge maatregelen zijn gunstig voor de volksgezondheid maar slecht voor de economie. Logisch, toch?

Dat valt te bezien. Dat het aantal coronaslachtoffers lager is bij strengere maatregelen is duidelijk. Dat strenge maatregelen op korte termijn schadelijk zijn voor de economie ook. “Dat zag je bijvoorbeeld in Italië, waar tijdens de eerste lockdown alles dicht ging, inclusief de industrie”, zegt Neuteboom. “Het heeft de Italianen een forse krimp opgeleverd.”

Maar ook als je geen maatregelen neemt, heeft het coronavirus economische impact. Het IMF (Internationaal Monetair Fonds) berekende dat ongeveer veertig procent van de economische schade wereldwijd niet is veroorzaakt door de maatregelen, maar door het virus zelf.

Neuteboom: “Mensen zijn bang, blijven thuis, en geven dus geen geld uit. Dat zagen we ook bij de tweede opleving van het virus. Het aantal bezoekers in de musea was bijvoorbeeld al voor ze de deuren moesten sluiten flink teruggelopen.”

Uit onderzoek dat Neuteboom en haar collega’s van ABN AMRO deden, bleek dat het aantal pintransacties ook tijdens het begin van de tweede golf vooral daalde in sterk getroffen gemeentes. Dit was nog voor de overheid was overgegaan tot het nemen van extra maatregelen.

Over de effecten op de langere termijn bestaan verschillende visies: Sommige economen denken dat de economie snel opkrabbelt als de samenleving na een lockdown weer opengaat, anderen denken dat de economische terugslag tot permanente of langdurige schade zal leiden. “Dat zie je vaak bij recessies”, vertelt Jacobs. “Als de economie hapert, loopt de werkloosheid op en gaan bedrijven failliet. Dat leidt tot verlies aan kennis, vaardigheden, technologie en kapitaal.”

Wie gelijk heeft moet nog blijken. Jacobs: “Economen die heel stellig één bepaalde visie kiezen, moet je wantrouwen. Niemand weet nog zeker hoe de economie uiteindelijk op de coronamaatregelen reageert.”

Zijn daar geen studies naar gedaan?

Nou ja, er zijn wel wat gegevens, maar alleen van het effect dat de eerste golf heeft gehad. Elk land reageerde in februari een beetje anders, dat maakt het mogelijk verschillende strategieën te vergelijken. “Er kwam plotseling een volstrekt onbekend virus op ons af”, verklaart Koolman de verschillen tussen de landen. “Niemand wist hoe besmettelijk het virus was en hoeveel slachtoffers het zou maken, maar dat bepaalt wel hoe je het beste kan reageren.”

In Engeland liet men het virus in eerste instantie gewoon rondwaren. Andere landen, zoals Taiwan, zetten onmiddellijk in op indammen – dus het zo laag mogelijk houden van het aantal besmettingen. Na afloop van de eerste golf bleek dat landen die laat ingrepen niet alleen meer zieken en doden te betreuren hadden, maar ook een grotere krimp van de economie. Snel indammen leek dus beter voor zowel de volksgezondheid als de economie.

Hoe strenger de maatregelen, hoe minder schade aan de economie – na afloop van de eerste golf althans… (Horizontale as: Groei in BBP tijdens de eerste golf, Verticale as: Aantal bevestigde coronadoden per miljoen inwoners op 30 augustus 2020)
Our World in Data, CC BY 4.0

Uitgelicht door de redactie

Biologie
‘Herstellen van ’milde’ corona kost ook veel tijd’

Geneeskunde
Migraine is meer dan alleen hoofdpijn

Biologie
Zeven vragen over het RNA-vaccin

Zijn al die landen wel zinvol te vergelijken?

Niet altijd, het maakt natuurlijk nogal wat uit waar de economie op drijft. Duitsland heeft een echte productie-economie, met bijvoorbeeld een grote auto-industrie. Koolman: “Daar hadden ze in de eerste golf minder last van afgenomen consumentenvertrouwen dan van het stokken van de toelevering van onderdelen vanuit China. Dat is nu overigens weer voorbij.” Landen als Italië en Spanje hebben juist weer veel te lijden van strenge maatregelen voor de luchtvaart en de toeristensector.

Wel zijn alle landen afhankelijk van elkaar. In Nederland zit ongeveer 35 procent van het BBP in de export, dus ons herstel van de crisis is mede afhankelijk van het herstel van andere landen – en dan voornamelijk onze directe buurlanden.

Hoe staat Nederland er voor?

In Nederland zit veel werkgelegenheid in de horeca en evenementenbranche. Die hebben veel last van de lockdown-maatregelen, maar zijn wel veerkrachtig. De sectoren vergen weinig kapitaalintensieve investeringen. Neuteboom: “Mocht een bedrijf omvallen, dan is het dus relatief gemakkelijk om een nieuw bedrijf te starten.” Ook heeft Nederland een grote hoogwaardige dienstenindustrie. Het voordeel daarvan is dat veel mensen vanuit huis kunnen werken, en er dus minder arbeidsproductiviteit verloren gaat.

Momenteel doet Nederland het economisch beter dan andere eurozone landen, blijkt uit de derde-kwartaalcijfers. Wij hebben het minste verlies geleden door de coronacrisis. “Dat komt met name door onze sterke digitale infrastructuur en relatief milde lockdown-maatregelen”, zegt Neuteboom. “En door het noodsteunpakket, daarmee is een tsunami aan werklozen voorkomen.”

Daarnaast spelen de horeca en evenementenbranche een relatief kleine rol in de totale economie. Deze sectoren vertegenwoordigen samen ruw geschat zo’n twaalf procent van het BBP van Nederland.

De septemberraming van het CPB. Lichtblauw: zonder corona, rood: met één coronagolf, Donkerblauw: ook een tweede golf

Dus in Nederland valt het allemaal nog wel mee?

Nou nee, het valt namelijk nergens mee. Het is erger dan de recessie na de kredietcrisis van 2007, zegt Jacobs – maar ook anders, omdat grote delen van de economie gewoon blijven draaien. “Met de online handel, supermarkten en woonwarenhuizen gaat het sinds het begin van de crisis juist extra goed.”

Het Centraal Planbureau verwachtte in september dat het BBP in 2025 structureel vier procent lager zou zijn dan zonder coronacrisis. Tenzij er een tweede golf zou komen, dan schatten ze de achteruitgang op negen procent. Jacobs: “Dat is heel veel, en jaren achtereen. En die tweede golf, daar zitten we nu dus middenin.”

Dus uiteindelijk verschilt het per land en sector wat de beste maatregelen zijn?

Ja, en per leeftijdsgroep. Jongeren tot een jaar of twintig worden meestal niet heel erg ziek, maar zijn economisch juist het meest kwetsbaar – en de werkloosheid komt straks vooral bij hen terecht. Het kapitaal en de vaste banen zitten bij ouderen, de AOW-uitkeringen en pensioenen gaan naar nóg ouderen.

“In de eerste fase hebben we het virus de pas niet afgesneden”, zegt Koolman. “Inmiddels zijn we daardoor op een pad beland waar de beste route niet meer voor iedereen hetzelfde is.” Zelf denkt hij dat het voor de economie als geheel nog altijd het gunstigst is om in te zetten op indammen van het virus. “Dat zou mogelijk moeten zijn, nu massaal testen een optie wordt.”

De horeca zorgt in Nederland voor veel werkgelegenheid
Louis Hansel @shotsoflouis via Unsplash, vrije domein

Ah. En de andere twee experts? Wat is hun advies?

Volgens Jacobs is de belangrijkste vraag welke maatregelen de meeste gezondheidswinst per uitgegeven euro bieden. Daarmee komen we door de crisis met zo weinig mogelijk schade voor zowel de economie als de gezondheid. Jacobs: “Lockdowns scoren dan laag. Die kosten extreem veel geld voor een beperkte gezondheidswinst.” Jacobs ziet er meer in om iedereen zo veel mogelijk te testen, de basisregels aan te houden, en risicogroepen extra te beschermen. “Dan kunnen we de economie openen zonder al te veel gezondheidsrisico’s.”

Neuteboom is juist van mening dat je economie en gezondheid niet kan afwegen. Economische analyses laten weliswaar zien dat de maatschappelijke kosten van de huidige coronamaatregelen hoger zijn dan de baten, maar dat zou in haar ogen niet leidend mogen zijn. “Het gaat ook om het gevoel van rechtvaardigheid en veiligheid. Een overvolle IC waardoor een persoon wordt geweigerd en daardoor overlijdt, weegt in de analyses niet op tegen het sluiten van alle horeca in Nederland, maar dat voelt anders als het jouw familielid betreft.”

Wat we in elk geval moeten voorkomen, is dat we van golf naar golf gaan jojo-en, zegt Jacobs. “Dat is echt desastreus voor de economie.” Zijn belangrijkste oproep aan de politiek zou zijn: denk na over een coronastrategie voordat je weer voor voldongen feiten staat. Maak de keuzes op tijd, zoals met de routekaart nu wordt geprobeerd. “Wat we nodig hebben is consistent en duidelijk beleid, dat lang is vol te houden en bestand is tegen het onvermogen van de mens.”

Neuteboom: “En als alles achter de rug is, en we de economie weer opstarten, zouden ondernemers die failliet zijn gegaan de kans moeten krijgen opnieuw te beginnen in een andere sector. Mij lijkt het goed om mensen die dat willen om te scholen naar het soort werk waar nog steeds een arbeidstekort is, zoals de IT, zorg of techniek. Never waste a good crisis…

Bronnen van de grafieken

  • Neuteboom e.a., De Nederlandse economie tijdens covid-19 – Economische gevolgen van de tweede golf, ABNAMRO, 7 oktober (2020), Insights
  • Actualisatie Verkenning Middellange termijn 2022-2025, website Centraal Planbureau
  • Economic decline in the second quarter of 2020 vs rate of confirmed deaths due to COVID-19,_ website Our World in Data
Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 24 november 2020

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.