Je leest:

Huwelijkspropaganda Wehrmacht mislukt

Huwelijkspropaganda Wehrmacht mislukt

Strategie en praktijk blijkt een wereld van verschil

In de media kwamen afgelopen week berichten langs over het onderzochte sexappeal van Wehrmachtsoldaten. Met hun masculiene uitstraling en broekzakken vol condooms zouden ze de moderne seksuele moraal naar Nederland hebben gebracht. Op zoek naar de nuance besloot Kennislink de betreffende onderzoekster enkele vragen te stellen.

Mannen in uniformen: vrouwen hebben het altijd interessant gevonden, dus waarom niet bij Duitse Wehrmachtsoldaten? Vooral giebelende pubermeisjes op zoek naar avontuur zouden hun oog op deze jongemannen hebben laten vallen. Wat is het achterliggende verhaal bij dit onderzoek?

Dui propaganda over nl
Het propagandaboek Das Gesicht der Niederlande toonde Nederland zoals de Wehrmacht het graag zag.
catawiki

Propaganda werkt niet

Laura Fahnenbruck promoveert 12 november aan de Rijksuniversiteit Groningen op de alledaagse seksualiteit van de Wehrmachtsoldaten in de bezettingsjaren. In haar onderzoek keek Fahnenbruck zowel naar seksuele escapades als naar serieuze relaties.

“Ik wilde vooral uitzoeken of de door de legerleiding bedachte strategie in oorlogstijd ook werd uitgevoerd. Men zag Nederland als Germaans broederland, dat ten onrechte van het Duitse Rijk was losgeraakt. Nederlanders waren stamverwanten en daarmee prima huwelijksmateriaal, in tegenstelling tot bijvoorbeeld Fransen. Het beleid was gericht op het promoten van een Nederlandse echtgenote, maar wel met de volgende kanttekening: pas op voor de verdorven vrouwen uit de stad.”

Naarmate de oorlog vorderde, werd de propaganda alleen maar intensiever en het geschetste beeld over de vrouwen positiever, volgens Fahnenbruck. Dit om reclame te maken voor de uiteindelijke overwinning en soldaten te motiveren hier ook buiten het slagveld aan bij te dragen. Dit beleid van de Wehrmacht bleek haaks te staan op het seksuele gedrag van de soldaten. “Betrouwbare cijfers van het aantal gesloten huwelijken zijn er niet, maar het zijn er waarschijnlijk maar een paar duizend.”

Fahnenbruck vermoedt dat de lossere seksuele omgang van Nederlandse meisjes met Duitse soldaten wel veel vaker voorkwam dan we tot nu toe dachten. “Uit de bronnen blijkt dat gemengde koppels op straat niet werden geaccepteerd, maar juist uitgescholden. De soldaten gedroegen zich ook superieur: ze hadden niet alleen Nederland ingenomen, maar ook de kroeg en de vrouwen. Hier kwamen regelmatig knokpartijen met Nederlandse mannen van. Het was een stuk makkelijker om contact te hebben in besloten kring, bijvoorbeeld als een soldaat was ingekwartierd.”

Wehrmacht  en kriegsmarine soldaten met nederlandse meisjes 1941   1942 rijksmuseum
Wehrmacht- en Kriegsmarinesoldaten met Nederlandse meisjes bij Maasluis 1941-1942
Rijksmuseum

Dat het promotiebeleid van de Wehrmacht niet echt aansloeg, blijkt ook uit de rechtszaken voor erkenning van kinderen. Voor zwangere vrouwen was het moeilijk te bewijzen wie de vader was. “Wehrmachtsoldaten deden er alles aan om onder de erkenning van het kind uit te komen. Ze vertelden dat het meisje in dezelfde tijd seks had gehad met andere soldaten, lieten hun kameraden getuigen en voerden hun eigen gezin in Duitsland op. Trouwen met twee vrouwen was nu eenmaal onmogelijk en zelf zagen ze de relatie met het Nederlandse meisje vanaf het begin als periodiek.”

Motivatie onbekend

Naast de rechtbankverslagen onderzocht Fahnenbruck voornamelijk archieven van het Duitse leger en de Nederlandse politie. Egodocumenten kwamen veel minder aan bod. Ze deed geen onderzoek naar de motieven van de soldaten of van de meisjes die met hen aanpapten.

“Hier moet inderdaad meer onderzoek naar gedaan worden. In de politierapporten kwam ik vooral notities tegen over minderjarige vrouwen die op straat waren aangehouden. Ook constateerde de politie dat er condooms in de parken lagen. Ik concludeer hieruit dat dit uitzonderlijke of nieuwe situaties zijn, anders had het de rapporten niet gehaald. Deze meisjes kregen van de politie te horen dat ze niets te zoeken hadden bij die soldaten, maar daar trokken ze zich niets van aan. Waarom niet? Misschien meer bravoure omdat ze naast een Duitse soldaat stonden? Ik weet niet. Feit is wel dat er meer ruimte was voor avontuur tijdens de bezetting. Scholen gingen dicht, waardoor de meisjes veel meer vrije tijd hadden en tegelijkertijd een plek om zich ongezien terug te trekken met een jonge soldaat.”

Herinneringsboek wehrmachtsoldaat rijskmuseum
Herinneringsboek van een Duitse Wehrmachtsoldaat tijdens de bezetting. Foto’s voor het thuisfront, om te laten zien hoe mooi de oorlog was.
Rijksmuseum

Om hoeveel soldaten het eigenlijk gaat, is ook niet zeker. “De Wehrmacht bestond uit 1,8 miljoen soldaten, maar de gevechten vonden niet hier plaats. Gemiddeld waren er slechts 100.000 soldaten per jaar in Nederland gelegerd. De soldaten hadden aardig wat vrije tijd en brachten die graag door met meisjes. De foto’s die ze hiervan maakten, waren bedoeld voor het thuisfront. Soldaten maakten herinneringsboeken om thuis te kunnen laten zien hoe mooi de oorlog was. Soldaten hadden het imago veel seks te hebben, dus dat moest ook terugkomen in de foto’s.”

Seksfabriek

De Wehrmacht wilde zijn soldaten gezond houden voor als het op vechten aankwam, maar de mannen moesten ook hun seksuele energie kwijt kunnen. Seks met prostituees zag de legerleiding als aanvulling op de vrouw van de soldaat thuis. Het leger voorzag soldaten van condooms. Toen bleek dat de geslachtsziektes niet afnamen, zette het zelf bordelen op om de gezondheid te kunnen controleren. Fahnenbruck: “Dit beleid was heel modern voor die tijd. Daarnaast ging het er niet alleen om de soldaten gezond te houden voor op het slagveld, maar ook om ze ‘schoon’ weer naar Duitsland te kunnen laten gaan. Deze vooruitstrevende opvattingen kunnen invloed hebben gehad op de seksuele moraal in Nederland.”

Fahnenbruckcover2
Laura Fahnenbruck over het omslag van haar proefschrift: “Dit zijn de soldaten van de 41ste divisie Westerschouwen, Zeeland. Volgens mij is de foto een grapje: als kameraden onder elkaar maar wel in formatie.” Misschien stonden ze opgesteld voor hun geslachtsziekte-controle?
Laura Fahnenbruck

De bordelen zelf waren ook heel anders dan bijvoorbeeld de Amsterdamse Wallen. “Geen Moulin Rouge-achtige setting, maar een klinisch sekscentrum buiten het stadscentrum. Deze grootschalige bordelen werden in het hele Duitse Rijk op dezelfde manier ingericht en waren voor de soldaten dus herkenbaar en vertrouwd. De prostituees kregen arbeidscontracten. Dit was ongekend in Nederland. In het Wehrmachtbordeel moesten zowel de soldaten als prostituees gezondheidschecks laten doen om ervoor te zorgen dat geslachtsziektes zich niet verspreidden. De Nederlandse politie haalde vervolgens de besmette vrouwen op en bracht hen naar het ziekenhuis, waar de gemeente moest opdraaien voor de kosten van de behandeling.”

En hoe zat het eigenlijk met de vrouwen bij de Wehrmacht? “Eén op de twintig Wehrmachtsoldaten was vrouw. Ze hadden geen gelijkwaardige plek in het leger en voerden in het begin vooral administratieve taken uit. In de loop van de oorlog kregen ze ook bommenwerpers en droegen ze wapens. Voor hen was er geen aansporingsbeleid om met Nederlanders te trouwen. Het is ook onduidelijk of dat überhaupt mocht. Zo kwam ik het verhaal tegen van een Nederlandse man die zich maar aanmeldde voor de Wehrmacht om met een Duitse soldate te kunnen trouwen.”

h3. Promotie

Laura Fahnenbruck (Uelzen, 1979) studeerde Duitslandstudies in Groningen en werkt nu als docent aan de RUG. Op donderdag 12 november 2015 verdedigt ze haar proefschrift Ein(ver)nehmen. Sexualität und Alltag von Wehrmachtsoldaten in den besetzten Niederlanden 1940-1945.

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 12 november 2015

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

LEES EN DRAAG BIJ AAN DE DISCUSSIE