Je leest:

Hoe kunnen we minder Russisch gas gebruiken?

Hoe kunnen we minder Russisch gas gebruiken?

Auteur: | 11 maart 2022

Europa wil af van het Russische gas. Maar op korte termijn overschakelen naar een volledig andere energiebron lijkt niet mogelijk. Wat zijn de opties? NEMO Kennislink sprak erover met hoogleraar Energiesysteemanalyse Kornelis Blok.

“Het liefst zouden we morgen van het Russisch aardgas af willen, maar dat is niet zo eenvoudig”, zegt hoogleraar Kornelis Blok.
Willem de Kam

“Meteen afschakelen of binnen een paar maanden op duurzame energiebronnen overschakelen is wensdenken”, aldus hoogleraar Energiesysteemanalyse Kornelis Blok. Hij is een van de hoofdauteurs van het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) en was tot voor kort voorzitter van de Netherlands Energy Research Alliance (NERA). NEMO Kennislink vroeg hem of we op korte termijn van het Russisch gas af kunnen. Dat blijkt helaas een droom.

“Als we maar willen kunnen we heel veel. Maar op korte termijn overschakelen naar een volledig andere energiebron is niet zo makkelijk. We hebben ons behoorlijk afhankelijk gemaakt van Russisch gas in de afgelopen jaren. We waren tot voor kort voor veertig procent afhankelijk van Rusland voor onze energie, dat is een flinke punt uit de energietaart. Het liefst zouden we natuurlijk binnen een jaar, of liever morgen eigenlijk, van Russisch aardgas af willen. Ik zie veel mensen hun eigen favoriete techniek promoten op dit moment: warmtepompen, windmolens, kernenergie.” Blok komt met een aantal alternatieven die te realiseren zijn binnen een jaar. Want zo lang kan het Oekraïne-conflict nog duren.

Alternatieven voor (Russisch) gas

Alternatief 1. Wind

Helaas niet realistisch op korte termijn. Als je serieus gaat rekenen op de tijdschaal van één jaar wordt het aantal opties volgens Blok ineens bijzonder klein. Dat komt omdat je tegen de logistieke grenzen oploopt van wat in de praktijk mogelijk is. Dat geldt in hoge mate voor de ontwikkeling van windparken op het land of in zee. “Als je de ontwikkeling daarvan maximaal in de versnelling zou gooien, heb je een uitbreiding op het land misschien over twee of drie jaar. Bij offshore moet je denken aan vijf of zes jaar.” Tegen die tijd is het huidige conflict hopelijk voorbij.

Alternatief 2. Zon

Met het opschalen van zonne-energie in Europa vervangen we een paar procent van ons aardgasgebruik.
Ecofys

Voor zonnepanelen gelden die logistieke grenzen minder. Daar zit nog ontwikkelingsruimte in, volgens Blok. “Je kunt dat vrij snel opschalen. Er zit wel ruimte in de wereldwijde productiecapaciteit. Dat lukt niet voor deze zomer, maar wel voor die van 2023.” Op die termijn kan het installatietempo behoorlijk opgeschaald zijn. Je moet dan wel op Europees niveau denken. Als Nederland het alleen doet, is het niet genoeg. “We zijn misschien maar een twintigste deel van Europa.”

Met het opschalen van zonne-energie in Europa vervangen we een paar procent van ons aardgasgebruik. Dit geldt vanwege de hoge energiedichtheid van aardgas eigenlijk voor alle opties aan de aanbodkant. Daarvan is zonne-energie de enige realistische per 2023.

Alternatief 3. Kernenergie

Door de gascrisis is ook kernenergie ineens weer een optie, terwijl dit lang taboe was. De kerncentrales in Duitsland openhouden is opnieuw bespreekbaar. Net als dat andere taboe, het vergroten van Duitslands militaire capaciteit. Ook andere landen komen terug op hun kernenergiebeleid volgens Blok. “Het sluiten van kerncentrales in België zal ook wel vooruitgeschoven worden.” Maar hij benadrukt dat ook kernenergie een relatief kleine bijdrage levert. “De centrales zijn een deeltje van de puzzel." Hij schat in dat het openhouden van de Duitse en andere kerncentrales in Europa er maar een paar procent bij optelt. Op de korte termijn kerncentrales bijbouwen is, nog veel meer dan in het geval van wind, helaas geen optie. Ten eerste hebben we de technologie niet meer. Als we nieuwe centrales willen neerzetten, zijn we afhankelijk van China of Frankrijk. “Maar dat helpt helemaal niet voor deze crisis. Nieuwbouw van kerncentrales zou pas in 2035 gereed zijn.”

Alternatief 4. LNG

Meer Liquefied Natural Gas (LNG), oftewel vloeibaar aardgas importeren is een betere optie voor de korte termijn. De totale Europese gasinvoer bestond tot voor kort voor ongeveer een derde uit LNG. De rest komt via pijpleidingen, het meeste dus uit Rusland, daarnaast uit Noorwegen en uit Noord-Afrika. Helemaal van het Russisch gas af is ook via deze weg niet mogelijk. “De LNG-invoer is op dit moment al opgevoerd tot een maximum, doordat de prijzen zo hoog zijn,” legt Blok uit. En daar zullen we komende zomer mee door moeten gaan. Onze gasbergingen zijn bijna leeg en die moeten we weer vullen.

Uitgelicht door de redactie

Geschiedenis
Walvisvaarders in de ontdooiende permafrost

Filosofie
‘We dragen allen verantwoordelijkheid voor de taal die we gebruiken’

Klimaatwetenschappen
Insecten op ons bord

Blok voorspelt dat LNG-gebruik nog veel meer uitgebreid gaat worden na deze oorlog. “Duitsland gaat er terminals bijbouwen.” Maar ook deze uitbreiding is om logistieke redenen niet realiseerbaar per 2023. De huidige LNG-markt staat in scherp contrast met de situatie van twee jaar geleden. “Net aan het begin van de coronacrisis was gas echt helemaal niks waard in Europa. Het was dus niet aantrekkelijk om LNG te importeren. Daarom zijn er in die tijd ook geen investeringen gedaan die nu meer ruimte zouden scheppen voor LNG-import.”

Alternatief 5. Steenkool en biomassa

Meer biomassa bijstoken is een optie waar we toch weer aan zullen moeten denken tijdens deze crisis volgens Blok. “Daar zit misschien ook nog wat ruimte, 1 of 2 procent.” Steenkool willen we niet stoken, vanwege het milieu. Maar nood breekt wet.

Alternatief 6. Schaliegas en Gronings gas

Ook schaliegasvelden ontwikkelen is geen optie voor nu, dat duurt meerdere jaren. Na de oorlog valt Oekraïens schaliegas relatief snel te ontwikkelen. “In de VS is bijna een industrie van mensen die gasveld na gasveld afgaan en het in productie brengen. In Europa willen we zo’n ontwikkeling eigenlijk niet. Tegen schaliegas hebben we 10 jaar geleden in Nederland massaal ‘nee’ gezegd.” Dit wegens de angst voor vervuiling. Vanwege de bekende aardbevingen en de mijnschade willen we het Groningen-gasveld ook niet opengooien. Maar dit zou wel meerdere procenten verschil maken en Groningers uit het aardbevingsgebied hebben al aangegeven dat dit wellicht toch een mogelijkheid is.

Beperken van de afname van Russisch gas aan de vraagkant

Alternatief 7. Isoleren

Aan de vraagkant ziet Blok meer potentieel. Om te beginnen bij beter isoleren. “Hoewel ik me afvraag hoeveel we dat kunnen versnellen in Nederland. De markt zit hier al op zijn maximum.” Wie nu woningisolatie aanvraagt staat ongeveer een jaar in de wacht. “Hoewel ook daar wel rek in zit, net als in alles.” Blok weet niet hoe dat in de rest van Europa is.

Alternatief 8. Collectief energie besparen

Samen de thermostaat lager zetten en een trui aantrekken is de meest veelbelovende optie op de zeer korte termijn, denkt Blok. “Het International Energy Agency (IEA) heeft een aantal casussen doorgerekend, waaronder de kernramp van Fukushima en een stad in Alaska die plotseling van het stroomnet afgesloten werd. Daaruit blijkt dat mensen vrij snel in staat zijn om 10 of zelfs 20 procent minder elektriciteit te gebruiken als het echt moet.” Datzelfde geldt ook voor aardgas volgens Blok. Daarin kun je collectieve actie ondernemen. “Maar dan moet je er echt op gaan drukken. Dat gaat niet vanzelf.”

We weten uit ervaring met de coronapandemie dat collectieve actie realiseerbaar is. Als de Europese Unie het officieel aankondigt gaan we ons gasgebruik minderen, denkt Blok. Als Mark Rutte, net als tijdens de pandemie, voor de camera uitspreekt ‘mensen, dit is de situatie, we moeten dit nu echt met zijn allen doen’, dan kan het. “De bereidwilligheid is enorm op dit moment. We zijn heel direct bij de oorlog in Oekraïne betrokken. Er zijn mensen die nu als een idioot met de auto naar Polen rijden om vluchtelingen op te halen of kleren te brengen. Zo zie je nu ook veel mensen op Twitter oproepen om de thermostaat lager te zetten.” Maar een collectieve actie als deze start pas volgens Blok, als in heel Europa premiers voor de camera gaan staan en erom vragen. “Dan kan er echt wat gebeuren.” Dan kan een collectieve actie van de grond komen die vermindering van de import van Russisch gas bereikt.

Alternatief 9. Kantoren en industrie

Mensen zijn vrij snel in staat zijn om 10 of zelfs 20 procent minder elektriciteit te gebruiken als het echt moet.

Huishoudens zijn een belangrijke gebruikscategorie, maar per saldo betreft het slechts 20 tot 30 procent van het totale Europese gasverbruik. Dus de mogelijke besparing van 20 procent is op het totale verbruik slechts een procent of 3 tot 5. “Dat wil niet zeggen dat je met de overige 70 procent niets kunt doen”, zegt Blok. In de zware industrie is er nu al vraaguitval omdat de prijs hoog is. Er zijn bedrijven die hun productie hebben stilgelegd of beperkt.

Tussen de zware industrie en de huishoudens ligt nog een belangrijke groep waar je kunt besparen. In de kantoren is nog veel te weinig gebeurd. “Die stonden door corona de afgelopen twee jaar nota bene leeg, maar er is gewoon doorgestookt.” Dat is ook niet makkelijk om te veranderen. Als je de thermostaat een paar graden lager zet in een kantoor raken allerlei regelsystemen van slag. Toch is daar, als we echt willen, veel winst te behalen. Blok raadt aan om beter naar deze zaak te kijken. “Ik denk dat als we ons echt kwaad maken, we heel veel kunnen doen.”

Hoeveel verschil de opties bij elkaar opgeteld kunnen maken weet Blok niet precies. Wat betreft totale besparing van Russisch gas op deze zeer korte termijn, is de som nog niet in detail gemaakt. “Het International Energy Agency (IEA) heeft veel rapporten en berekeningen gepubliceerd, maar die zijn bijna allemaal op de langere termijn. Het IEA kijkt te weinig naar wat er nu moet gebeuren.” Het serieus doorrekenen van alle genoemde opties is een belangrijke volgende stap, als we minder Russisch gas willen gebruiken.

“Er wordt nog altijd heel veel verspild. Ik hou me al 40 jaar bezig met energiebesparing. We hebben heel veel vooruitgang geboekt met allerlei nieuwe apparaten zoals wasmachines, auto’s, nieuwe huizen. Ze zijn allemaal ontzettend veel zuiniger geworden dan ze vroeger waren. Maar dat is wat anders dan verbetering brengen in bestaande situaties. Dat lukt maar heel beperkt.” Blok hoopt dat de huidige gascrisis een impuls wordt in de goede richting.

Aardgasbekkens Oekraïne en leidingen Gazprom.
Sam Gerrits

Na de oorlog

Blok ziet een kans voor het ontwikkelen van Oekraïens gas na de oorlog. Maar hij benadrukt dat er wel jaren overheen gaan, om de offshore gasvelden bij de Krim en de grotere schaliegasvelden in het oosten en in het westen van Oekraïne te ontwikkelen. Hij kan zich goed voorstellen dat juist naar aanleiding van dit conflict er een serieuze rol is weggelegd voor de Europese Unie. In dat geval zal de Europese Unie samen met Oekraïne deze gasvelden gaan ontwikkelen, en zal Oekraïens gas een serieuze concurrent worden van Russisch gas. En niet alleen aardgas, want ook het duurzaam maken van waterstof wordt een optie.

In een recent rapport van de Europese commissie wordt al gesproken van elektrolyse-capaciteit in de orde van twee keer veertig GigaWatt in 2030: veertig in de Europese Unie en veertig aan de randen ervan, zoals in Noord- Afrika en Oekraïne. Er zijn al Oekraïense locaties verkend. Als we richting een vredesproces gaan, acht Blok het raadzaam om Rusland de kans te geven om zijn bijdrage aan de Europese gasmarkt weer op te bouwen. “Ten eerste, de putten en het buizennet liggen er al. Ten tweede, Rusland blijven boycotten in een vredessituatie is niet logisch. Dan ontstaat er een veel hechtere (energie)band tussen Rusland en China.”

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 11 maart 2022

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

Heb je gevonden wat je zocht?
We zijn onze zoekresultaten aan het verbeteren. Jouw antwoord helpt ons hierbij.