29 mei 2020

“‘Meeste basisscholen zien geen leerachterstand door corona’, kopte de NOS onlangs. Verrassend, maar ook zeer twijfelachtig. Hoe kunnen schoolleiders dit al na anderhalve week met halve klassen weten? Ook onderwijssocioloog Thijs Bol was verbaasd over de berichtgeving. Eerder voorspelde hij een grotere kansenongelijkheid door de scholensluiting.”

Je leest:

Gesloten scholen: ‘Kansenongelijkheid tussen leerlingen zal toenemen’

Gesloten scholen: ‘Kansenongelijkheid tussen leerlingen zal toenemen’

Auteur: | 9 april 2020

Thuis lessen volgen tijdens de coronacrisis is voor een grote groep leerlingen een behoorlijke uitdaging. Zij beschikken niet over een geschikte studeerplek, computer, internetverbinding en/of ouders die kunnen helpen. Socioloog Thijs Bol vreest voor de gevolgen op de langere termijn.

Update 26 mei 2020: Geen leerachterstand door scholensluiting?

Uit een peiling van de Algemene Vereniging Schoolleiders (AVS) blijkt dat negen op de tien schoolleiders geen leerachterstanden zien bij hun leerlingen, zo meldde de NOS. “Hier had de NOS nooit zoveel aandacht aan moeten besteden”, vindt onderwijssocioloog Thijs Bol. “Ten eerste: het gaat alleen om de algemene leerachterstand, en dat maskeert natuurlijk dat op sommige scholen de problemen erg groot zijn, en de ongelijkheid naar alle waarschijnlijkheid is toegenomen.”

Maar ook op het AVS-onderzoek zelf is het nodige aan te merken. “Er is aan schoolleiders gevraagd wat zij denken dat er gebeurd is qua leerachterstand. Daar hebben schoolleiders dus pak ’m beet anderhalve week na de schoolopening (waarin kinderen slechts 50 procent op school zijn geweest) al een goed beeld van. Dat lijkt mij zeer onwaarschijnlijk. Op basis waarvan doen schoolleiders deze uitspraak?” vraagt hij zich af. “Daarnaast zijn er sterke twijfels over de representativiteit: welke schoolleiders hebben gereageerd? We hebben geen idee over de hoeveelheid respons of welk percentage van de leden meegedaan heeft. Dit onderzoek voldoet op geen enkele manier aan basale wetenschappelijke standaarden. Kortom: dit is typisch een nieuwsbericht dat aandacht krijgt omdat het spraakmakend is.”

Nu de scholen gesloten zijn, volgen de leerlingen thuis onderwijs op afstand. Maar leren is best lastig zonder computer met internetverbinding, zonder ouders die je goed kunnen stimuleren en begeleiden en zonder een eigen plekje waar je je ongestoord kunt concentreren. Deskundigen maken zich dan ook grote zorgen over de effecten van de schoolsluiting op de toekomst van kinderen uit kansarme gezinnen.

“Pas nu de scholen dicht zijn, merken we hoe vanzelfsprekend we onderwijs vinden”, aldus socioloog Thijs Bol.

Invloed ouders

“Scholen worden wel gezien als de great equalizer”, vertelt Thijs Bol, die als socioloog aan de Universiteit van Amsterdam onderzoek doet naar onderwijsongelijkheid. “Niet iedereen krijgt vanuit huis dezelfde mogelijkheden mee, maar school strijkt deze plooien in ieder geval gedeeltelijk glad.” Zo komen kinderen met in aanleg dezelfde potentie toch op dezelfde plek terecht, onafhankelijk van hun thuissituatie. Of althans, dat is de bedoeling.

In werkelijkheid is er sprake van een kansenongelijkheid. Een kind van hoogopgeleide ouders belandt vaker op een hoger opleidingsniveau dan een kind met dezelfde aanleg, maar met laagopgeleide ouders. “Dat zie je overal ter wereld, maar in Nederland sterker dan in onze buurlanden”, aldus Bol. “Waarschijnlijk komt dat door onze vroege selectie, dan is de invloed van de ouders relatief groter.” Terwijl Nederlandse kinderen al op hun twaalfde worden verdeeld over verschillende onderwijsniveaus, gebeurt dat in veel andere landen pas op veertien- of zestienjarige leeftijd.

Deze grafiek toont het verschil tussen het toetsadvies en het definitieve advies naar opleiding van de ouders voor leerlingen in het basisonderwijs. Kinderen van hoogopgeleide ouders (de lijnen boven de nullijn) krijgen een hoger advies dan je zou verwachten op basis van hun toetsscore. Bij kinderen van laagopgeleide ouders (de lijnen onder de nullijn) is dat advies juist lager dan je zou verwachten. Tussen 2009 en 2017 is deze kansenongelijkheid flink toegenomen.

Nu de scholen gesloten zijn, wordt de invloed van de ouders groter en dus zal de ongelijkheid toenemen, voorspelt Bol. “Dat weten we van onderzoeken naar het effect van de lange zomervakantie in de Verenigde Staten. Dan nemen de verschillen toe.” In de VS duurt de zomervakantie twee tot drie maanden. Als –áls– de scholen in Nederland na de meivakantie weer open gaan, zijn de leerlingen bijna twee maanden thuis geweest. “Sommige ouders zijn zich heel bewust van het belang van school en zullen hun kind stimuleren en goed begeleiden. Die kinderen leren deze periode wel door, sommige zelfs sneller dan als ze gewoon naar school waren gegaan. Bij kinderen uit minder bevoorrechte gezinnen zal het leerproces zo goed als tot stilstand komen.”

Uitgelicht door de redactie

Cultuurwetenschappen
’De gezondheid van anderen vinden we belangrijker dan die van onszelf’

Maatschappijwetenschap
‘We moeten nadenken over nationale rituelen om dit trauma te verwerken’

Biologie
Rioolwater als waarschuwingssysteem voor coronabesmettingen

Gratis laptops en internet helpt niet

Eén op de vijf leerlingen krijgt momenteel thuis niet de begeleiding die hij nodig heeft, zo schreef minister Slob deze week in een brief aan de Tweede Kamer. Overal in het land zijn initiatieven op poten gezet om deze leerlingen bij te staan. Gemeentes en stichtingen delen laptops uit aan gezinnen die zelf niet over de juiste middelen voor thuisonderwijs beschikken. Verschillende telecomaanbieders bieden gratis tijdelijke internetverbindingen aan voor leerlingen die dit thuis nog niet hadden.

Toch zal dit weinig zoden aan de dijk zetten, denkt Bol enigszins pessimistisch. “De ongelijkheid wordt deels veroorzaakt door verschillende toegang tot middelen. Dat wordt nu heel goed aangepakt, maar de rol van de ouders is veel belangrijker. En die ouderbetrokkenheid kun je niet op korte termijn vergroten. Je kunt op dat gebied nu eenmaal niet actief in een gezin ingrijpen.”

Ook een initiatief als Thuisschoolmaatje.nl, waarbij vrijwilligers leerlingen uit kansarme gezinnen extra algemene ondersteuning bieden, zal weinig verschil maken. Bol: “Een mooi idee, maar het zal heel moeilijk zijn om juist deze kinderen te bereiken.”

De eerste weken na de schoolsluiting kregen leerlingen vooral huiswerk waarin de lesstof werd herhaald. Maar nu de maatregelen nog zeker tot en met de meivakantie duren, bieden scholen ook steeds meer nieuwe stof aan. Het complete curriculum aanhouden is praktisch onmogelijk, dus selecteren de scholen de onderdelen die het belangrijkst zijn voor de doorstroom.

Niet voorkomen, maar herstellen

Hoe moeten we die groeiende ongelijkheid dan in toom houden? Volgens Bol valt er vooral veel te winnen in de periode hierna, als de scholen hun deuren weer openen. “Voorkomen van ongelijkheid is moeilijk, maar herstellen is wél haalbaar. Zodra de scholen weer open gaan, zou van elke leerling in kaart moeten worden gebracht waar hij staat. Wie heeft extra aandacht nodig?”

Die extra aandacht zou vervolgens moeten worden gefinancierd vanuit de overheid, meent Bol. “Het onderwijs stond sowieso al te springen om extra middelen. Hopelijk gaan die er nu komen, nu duidelijk wordt hoe cruciaal onderwijs is. Pas als de scholen dicht zijn, merk je hoe vanzelfsprekend we dat eigenlijk vonden. Nieuwe computers zijn dan mooi, maar uiteindelijk gaat het om de begeleiding van de leerlingen.”

Langetermijneffecten volgen

De komende tijd zal Bol zelf volgen hoe het de leerlingen na deze periode van ‘afstandsonderwijs’ vergaat. Aan de hand van vragenlijsten zal hij van 1000 tot 1500 gezinnen in kaart brengen hoe het momenteel bij hen thuis gaat en hoe ze hun kind begeleiden. Deze steekproef is geselecteerd uit de bevolkingsregisters van het Centraal Bureau voor de Statistiek en vormt zo een goede afspiegeling van de Nederlandse samenleving. “Gezinnen uit groepen die normaal moeilijk bereikbaar zijn krijgen indien nodig een computer en internetverbinding, zodat ook zij de enquête kunnen invullen.”

De verkregen data zal Bol vervolgens koppelen aan gegevens uit de bevolkingsregisters. “Zo kan ik volgen op welk onderwijsniveau deze leerlingen vervolgens terechtkomen, welke cijfers ze op hun eindexamen halen en wie er blijven zitten. Van sommige scholen zijn via het leerlingvolgsysteem de onderwijsresultaten per jaar in te zien.” Op deze manier kan hij zowel de korte- als de langetermijneffecten van de schoolsluiting vaststellen.

“Al met al biedt deze situatie een unieke kans om te zien welke rol de thuisomstandigheden spelen in de schoolcarrière”, aldus Bol. “Het is goed mogelijk dat een leerling die anders naar de havo was gegaan, na deze periode van afstandsonderwijs op het vmbo belandt. Daar is op zich niks mis mee, maar het is wel jammer van de potentie van het kind.”

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 09 april 2020

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.