Je leest:

Emotie en twijfel: weten wat we nog niet weten

Emotie en twijfel: weten wat we nog niet weten

Verslag Gala van de Wetenschap 2018

Auteur: | 29 november 2018
Bob Bronshoff via New Scientist

Wie denkt dat wetenschap ijskoud rationeel is, werd bij het Gala van de Wetenschap 2018 verrast. In een stampvolle Stadsschouwburg – al zeven weken van te voren uitverkocht – mochten wetenschappers het publiek meenemen in hun twijfels met het thema ‘Weten wat we nog niet weten’.

Tijdens het uitreiken van de Robbert Dijkgraaf Essayprijs aan Gusta Tavecchio noemt Folia-hoofdredacteur Altan Erdogan de essentie van de avond. De reden waarom Gusta Tavecchio’s essay Witte vlekken, Zwarte vlekken won? “Je wilt dat zo’n stuk je raakt. Het moeten niet alleen de wetenschappelijke argumenten zijn die je omver blazen.” De zin vat samen waar het Gala van de Wetenschap 2018 om draait.

Het Gala van de Wetenschap – dat meer een theatershow is dan een daadwerkelijk gala – toont hoe divers de wetenschap kan zijn. In telkens tien minuten vertellen wetenschappers over hun vakgebied en wat het voor hen betekent om ‘te weten wat we niet weten’. NEMO Kennislink was aanwezig en geeft een kijkje achter de deuren van de Stadsschouwburg in Amsterdam.

Onderwijs, hersengolven en muziek

Onderwijskundige Louise Elffers, lector aan de Hogeschool van Amsterdam en universitair docent aan de Universiteit van Amsterdam. raakt meteen aan een gevoel van onrechtvaardigheid wanneer ze uitlegt hoe sommige mensen in het leven ‘de wind meer mee hebben.’ De sterkste leerlingen op het vmbo-t doen in reken- en leesniveau niet onder voor de zwakste leerlingen op het vwo, zo blijkt uit onderzoek. Toch kunnen die laatsten naar het hoger onderwijs en die eerste groep niet. Daar komt bij dat leerlingen wiens ouders niet naar de universiteit gingen een veel kleinere kans hebben om daar zelf wel heen te gaan – ongeacht schoolprestaties. Elffers wil een onderwijssysteem waarin de wind wat beter verdeeld is.

Dan een expert op het gebied van functionele neurobeeldvorming aan Universiteit Maastricht, Bettina Sorger. Zij werkt aan een manier om patiënten met het locked-in-syndroom te laten communiceren met de buitenwereld. Hiervoor maakte Sorger een Brain-Computer-Interface (BCI) op basis van fMRI. Daarmee kunnen onderzoekers met een precisie van minder dan een millimeter naar de activiteit in de hersenen kijken. Deze hersenactiviteit kan ingezet worden als communicatie. Wanneer een patiënt denkt aan bewegen, is er andere hersenactiviteit zichtbaar dan als dezelfde patiënt denkt aan zingen. Door deze verschillende manieren van denken aan een letter te koppelen (Denken aan bewegen is ‘A’ en denken aan zingen is ‘B’) kunnen mensen met een totale verlamming alsnog met de wereld communiceren.

Als Sorger de techniek demonstreert, kijkt het publiek ademloos naar het beeldscherm van haar laptop waar haar eigen hersenactiviteit op te zien is. Hoewel het overgrote deel van het publiek geen idee heeft waar te kijken, kun je een speld horen vallen. Helaas lukt het niet helemaal: de eerste letter klopt, maar de tweede niet. De mogelijkheid en implicaties van de BCI laat toch een diepe indruk achter in de Stadsschouwburg.

Nederlands meest geliefde neuropsycholoog Erik Scherder (Vrije Universiteit) spreekt over de ziekte van Alzheimer. Op beelden op de grote schermen is overduidelijk te zien wat de slopende ziekte aanricht in een menselijk brein. In het hele brein? Nee, dat niet: een klein gedeelte blijft gespaard van de neerdalende eiwitten en afname van grijze massa. Het is het gedeelte dat te maken heeft met muziek én motoriek. Niet alleen kunnen mensen met een vergevorderd stadium van de ziekte van Alzheimer daardoor nog blij worden van melodieën die uit hun verre jeugd komen, die muziek activeert het hele brein.

Gvdw 28
De zaal laat zich meeslepen door Erik Scherder.
Bob Bronshoff via New Scientist

Dat muziek en beweging verbonden zijn demonstreert Scherder door het hele publiek ‘van voor naar achter van links naar rechts’ te laten zingen, terwijl de bewegingen precies tegenovergesteld aan de tekst zijn. Chaos en hilariteit tot gevolg – wat later nog verder benadrukt zal worden door de charmante ‘wetenschapscomedian’ Lieven Scheire: “Als er nu aliens landen die bij het Gala van de Wetenschap naar intelligent leven zoeken, maken ze direct rechtsomkeert als ze dit zien.”

Een duizelingwekkende reis

Dan neemt de avond een andere wending. Want waar Robbert Dijkgraaf (Princeton, Universiteit van Amsterdam) is, volgt natuur- en sterrenkunde. En met wie is dit beter te bespreken dan Kavli-prijswinnaar Ewine van Dishoeck? “Alsof Mick Jagger en Paul McCartney samen op een bank zitten”, benadrukt presentator Jim Jansen de grootsheid van het duo.

Ze bespreken de hoogtepunten van de sterrenkunde. Het is een goede tijd om sterrenkundige te zijn, zo blijkt. Zwaartekrachtgolven, zwarte gaten, exoplaneten en de aanwezigheid van waterstofatomen op planeten. Alles komt in gigantische vaart voorbij, terwijl op de schermen de sterrenstelsels langs schieten. Een ruimtereis in de Stadsschouwburg.

Mocht het het publiek nog niet duizelen, dan zorgt John van der Oost daar wel voor. De aan de Universiteit Wageningen verbonden microbioloog legt CRISPR-Cas – een methode waarbij DNA erg precies kan worden gemodificeerd – tot in detail uit. De zaal wordt onrustig, twijfelende blikken opzij: vindt de buurvrouw het ook zo moeilijk? Dat deze pittige materie begrijpelijker gebracht kan worden, laat NEMO Kennislink’s hoofdredacteur Sanne Deurloo vervolgens zien.

Gvdw 48
Het publiek is vooral vóór CRISPR-cas
Bob Bronshoff via New Scientist

Het publiek houdt kaartjes omhoog met letters die samen een DNA-streng vormen. Samen met detective CRISPR en haar hondje Cas gaat Deurloo op zoek naar het ene stukje DNA dat aangepast moet worden om het publiek van een klein tomaatje om te toveren in een grote sappige tomaat. Daarna volgt een korte discussie: moeten we CRISPR-Cas al inzetten? Het publiek steekt gretig de groene kant van het kaartje omhoog. Als het aan de Stadsschouwburg ligt kan de CRISPR-Cas-revolutie morgen beginnen.

Samen

Gvdw 53
Peter Kuipers Munneke in de weer met stikstof en een spons
Bob Bronshoff via New Scientist

Op het eerste gezicht lijkt het alsof weerman en meteoroloog Peter Kuipers Munneke van de Universiteit Utrecht een deprimerende afsluiter is. De opwarming van de aarde tast onze grote ijsbuffer, de supergletser, aan. Hoe dat werkt? Dat demonstreert Munneke met een spons in de hand en een bak vloeibare stikstof op tafel. Hoe warmer het wordt, hoe minder water die gletsjer kan opslaan. Actie is het codewoord: als we er nu voor zorgen dat de aarde niet verder opwarmt, dan houdt onze buffer het wel vol. Maar als we niks doen om dit tegen te gaan, zal de zeespiegel enorm stijgen.

Toch moeten we Munnekes verhaal juist als opbeurend zien, waarmee het de perfecte samensmelting van de avond is: “We kunnen dit samen aanpakken. De microbiologen om duurzamer voedsel te verbouwen, de neuropsychologen om te weten hoe we mensen duurzamer kunnen laten leven en de onderwijskundigen om de wetenschappers van de toekomst af te leveren. We moeten het uiteindelijk allemaal samen doen.”

Gvdw 58
De wetenschappers laten zien hoe het moet: samen.
Bob Bronshoff via New Scientist
Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 29 november 2018

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.