Je leest:

Een sprintje trekken in je spraak

Een sprintje trekken in je spraak

Auteur: | 24 september 2020
Joe Rodd voor NEMO Kennislink

Aan de telefoon met een vriend spreek je meestal sneller dan tijdens een sollicitatiegesprek. Voor een efficiënte communicatie is het van groot belang dat we onze spreeksnelheid kunnen aanpassen. Hoe we dat precies doen onderzocht Joe Rodd.

Iedereen kent wel iemand in zijn omgeving die opmerkelijk snel praat, of juist bijzonder langzaam. Maar iedereen is in staat om te variëren in zijn spreeksnelheid. Soms vraagt de omgeving om een lager spreektempo, zoals een luidruchtig café. Of we passen het tempo aan omwille van een gesprekspartner die slechthorend is of de taal nog aan het leren is.

Maar welke rol speelt spraaksnelheid wanneer onze hersenen zich voorbereiden op spraak? Voordat we een zin uitspreken selecteren we eerst de juiste woorden uit ons geheugen, en moet het systeem dat woorden ‘klaarzet’ om uitgesproken te worden, ook rekening houden met de spraaksnelheid. Kunnen we elke keer dat we sneller spreken wat gas bijgeven, of moeten we eerst de versnellingspook in een andere versnelling zetten? Dat onderzocht Joe Rodd als promovendus bij het Max Planck Instituut en de Radboud Universiteit.

Spreken Spanjaarden en Italianen echt zo snel? Sprekers van het Nederlands, Duits of Engels denken nogal eens dat Romaanse talen zoals het Spaans en Italiaans sneller gesproken worden dan hun eigen taal. Volgens Rodd heeft dat ermee te maken dat deze talen minder ‘dikke lettergrepen’ hebben, lettergrepen met meerdere medeklinkers. Omdat ze meer klinkers gebruiken, klinkt het voor ons sneller, terwijl het in werkelijkheid niet zo is. Bovendien klinken vreemde talen over het algemeen ook sneller. Overigens zijn er wel verschillen in snelheid tussen talen. Het tempo in het Fins is bijvoorbeeld vrij laag. Ook het Vlaams wordt gemiddeld wat langzamer gesproken dan het Nederlands. Wel kunnen Vlamingen makkelijker hun tempo variëren dan Nederlanders.

Blauwdruk

In de eerste fase van zijn onderzoek liet hij proefpersonen achter een beeldscherm plaatsnemen. Daarop was een wijzerplaat te zien, met plaatjes op de plekken van de getallen. De proefpersonen moesten de plaatjes benoemen, die aangegeven werden met een rode stip. Door de stip langzamer of sneller te laten verspringen, kon de onderzoeker het spreektempo laten variëren. Vervolgens knipte hij alle woorden uit de opnames en mat daarvan iedere lettergreep en de overlap tussen de lettergrepen. “De verdelingen die daaruit kwamen vormden een soort blauwdruk van wat er zich afspeelt in onze hersenen als we ons voorbereiden op spraak”, aldus Rodd.

Uitgelicht door de redactie

Geesteswetenschappen
‘We moeten ervoor waken dat we coronamoe worden’

Informatica
‘Laat zien wat er binnen de coronaregels nog wel mag’

Geneeskunde
Van ontstekingsremmers tot bloedplasma

Die blauwdruk kun je nabootsen met machine learning, waarbij je de computer zo goed mogelijk die verdelingen laat voorspellen. “Als de computer een paar dagen heeft staan rekenen, krijg je vervolgens een set parameters voor iedere spreeksnelheid. Op dit parameterniveau vonden we dat de spraaksnelheden niet lineair aan elkaar gerelateerd waren, zoals bij een gaspedaal, maar dat je kwalitatief iets anders aan het doen bent. Je moet dus echt de versnellingspook bedienen.”

Te snel praten = broddelen Als mensen te langzaam praten, kan dat nadelig zijn voor het taalbegrip. Bij langdradige verhalen kunnen we onze aandacht er maar moeilijk bij houden. Tegelijkertijd zijn er ook mensen die zo snel praten dat we ze niet meer kunnen volgen. Deze eigenschap wordt ook wel broddelen genoemd. Meer weten? Ga naar tesnelvoorwoorden.nl

Versnellingspook

Zijn Nederlanders sneller gaan praten? Uit onderzoek van Hugo Quené naar het spreektempo in de troonredes van koningin Beatrix tussen 1980 en 2012 blijkt dat zij door de jaren heen sneller is gaan spreken. Volgens Quené is Beatrix zich in haar spreeksnelheid steeds meer gaan aanpassen aan het grote publiek. Uit een analyse van de taal van radio-omroepers en de taal van weermannen en -vrouwen op televisie blijkt namelijk dat zij steeds sneller zijn gaan spreken.

In een volgend experiment onderzocht Rodd hoe snel mensen kunnen wisselen tussen verschillende spraaksnelheden. Daaruit bleek dat mensen sneller konden wisselen tussen langzame en normale spraak dan tussen langzaam en snel of normaal en snel. Normaal en langzaam zijn dus vergelijkbaar met één versnelling, waarbinnen je kunt variëren door op het gaspedaal te drukken. Snel is echt een andere versnelling. Rodd en zijn collega’s spreken van twee ‘cognitieve configuraties’.

De onderzoeker is niet verbaasd over deze uitkomst: “Het is communicatief heel handig om op verschillende snelheden te kunnen praten. En het is efficiënter om één keer naar een andere versnelling te schakelen dan steeds bij te moeten stellen met het gaspedaal. Als je verder kijkt dan spraak zijn er ook vergelijkbare voorbeelden. Lopen en rennen zijn bijvoorbeeld twee verschillende configuraties. Uit onderzoek bij paarden weten we dat ze evenveel zuurstof verbruiken in stap als in galop, heel efficiënt dus.”

Er zijn overigens ook voorbeelden te geven waarin we niet schakelen, vertelt Rodd. Als een pianospeler zijn spel versnelt, dan gebeurt dat op lineaire wijze. Wat maakt spreken anders dan pianospelen? Rodd: “Ik denk dat spraak in de lijn van de evolutie nogal bijzonder is en dat onze hersenen hiervoor optimaal zijn ingericht. Als je effectief wilt communiceren, is het belangrijk dat je je spreektempo kunt aanpassen aan de situatie. We praten heel veel en als dat meer inzet zou kosten dan nodig, dan zouden we minder energie overhouden om ook nog andere dingen te kunnen doen tijdens het praten, wat heel onhandig zou zijn.”

Bronnen:

  • Rodd, J: How speaking fast is like running: modelling control of speaking rate. Proefschrift verdedigd aan de Radboud Universiteit op 24 september 2020.
  • Quené, H: Multilevel modeling of between-speaker and within-speaker variation in spontaneous speech tempo. The Journal of the Acoustical Society of America 123, 1104 (2008); DOI:10.1121/1.2821762
  • Quené, H: Longitudinal trends in speech tempo: The case of Queen Beatrix. The Journal of the Acoustical Society of America 133, EL452 (2013); DOI:10.1121/1.4802892
  • Van de Velde, H.: Variatie en verandering in het gesproken Standaard-Nederlands (1935-1993). Proefschrift, Katholieke Universiteit Nijmegen, 1996.
Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 24 september 2020

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.