Je leest:

Een mengtaal in Nederland

Een mengtaal in Nederland

Het Bildts is geen dialect van het Fries of het Nederlands, maar een zelfstandige taal. Dat bepleiten drie taalkundigen van de Fryske Akademy. Het is een mengtaal met een overwegend Friese grammatica en een Hollandse woordenschat. Daar komt bij dat de inwoners van het Bildt zich geen Friezen voelen, maar Bildtkers.

Talen veranderen doorgaans geleidelijk, uit één voorouder of voorstadium. Zo hebben het Fries en het Nederlands zich als afzonderlijke talen in het eerste millennium na Christus uit de West-Germaanse taalsoep losgemaakt. Dit was een proces dat enkele eeuwen duurde. Zowel het Fries als het Nederlands hebben dus maar één voorouder: het Westgermaans. Maar soms ontstaat een nieuwe taal binnen enkele generaties doordat twee talen zich mengen. Zo’n taal, die vrij plotseling ontstaat, heeft dan tegelijkertijd twee voorouders.

Purple
In mengtalen waarvan de gemengde talen genetisch ver uit elkaar liggen, zijn de bestanddelen van de mix duidelijk te herkennen. In het Bildts liggen de gemengde talen dichter bij elkaar.

Exotische talen

Dit proces van mengtaalvorming is vooral bekend van gevallen waarbij de twee talen die gemengd worden weinig op elkaar lijken. Daardoor zijn de elementen van de mix duidelijk te herkennen, net alsof er spikkels rood en blauw op een paarse muur zitten. Dit is bijvoorbeeld het geval bij het Cappadocisch, dat een mengeling is van Turks en Grieks.

Andere voorbeelden zijn het Ma’á in Tanzania, een mix van Koesjitisch en Bantoe, en het Michif in Canada, ontstaan uit het Frans van kolonisten en de indianentaal Cree. In de bekende gevallen van mengtalen liggen de gemengde talen genetisch ver uit elkaar en zijn de bestanddelen van de mix duidelijk te herkennen.

Een mengtaal dichtbij huis

Toch hoeven we helemaal niet zo ver van huis te gaan om een mengtaal te vinden. Een daguitstapje naar het Bildt, een klein hoekje in het noordwesten van Fryslân, volstaat. In een onlangs verschenen artikel van onze hand laten we zien dat het Bildts een mengtaal is en hoe het heeft kunnen ontstaan.

Slikwerker
Met het bronzen beeld De Slikwerker worden de mannen geëerd die in de periode van 1505 tot 1754 het gebied van het Bildt hebben drooggelegd.

Voor taalkundigen is deze mengtaal uitermate interessant omdat er twee talen met elkaar gemengd worden die sterk op elkaar lijken: Zuid-Hollandse dialecten en Fries.

Het Bildt werd in de vroege zestiende eeuw bedijkt. Daarna kwamen er vooral Zuid-Hollandse kolonisten wonen, in een voor de rest Friestalige omgeving. De geschiedenis van Het Bildts wijst op een gemengde bevolking en dat ondersteunt de taalkundige analyse.

Talige eigenschappen van mengtalen

Mengtalen volgen vaak een karakteristiek patroon: grammatica meer van de ene taal, woordenschat meer van de andere. Dat is ook zo bij het Bildts. En bijvoorbeeld bij het Ma’á. Dat lijkt grammaticaal meer op het Bantoe, terwijl de woordenschat vooral Koesjitische woorden bevat.

De grammatica van het Bildts is overwegend Fries. Zo is de woordvolgorde in de werkwoordsgroep hetzelfde als in het Fries. Neem bijvoorbeeld het volgende Bildtse zinnetje: Ik hew hur bij de lâdder opklauwen hoord. Het Fries zou hier hebben … opkliuwen heard, met dezelfde volgorde. In het Nederlands heeft de werkwoordgroep de omgekeerde volgorde: … horen opklimmen. En het Bildts gebruikt het voltooid deelwoord (hoord), net als het Fries (heard), waar het Nederlands de infinitief horen gebruikt. Maar in de woordenschat vinden we veel Zuid-Hollandse woorden, bijvoorbeeld bra ‘erg’, kússy ‘jong kalf’, til ‘hooizolder’ en verkleinwoorden als tobbechie en karrechie.

Psychologische basis van mengtalen

Mengtalen ontstaan vaak waar tweetalige sprekers zich verzetten tegen een opdringende andere taal. Hoewel ze onbewust de grammatica van de opdringende taal overnemen, houden ze vast aan veelvoorkomende woorden uit de taal waarop ze hun identiteit baseren. Bildtkers hoorden vaak Fries, en ze verstonden het allemaal. In de praktijk spraken ze ook vaak een aardig mondje Fries. Daarnaast migreerden er ook veel Friezen naar het Bildt en die droegen ook bij aan de verspreiding van Friese grammatica.

Maar, de inwoners van Het Bildt voelden zich geen Friezen, maar Bildtkers. Dat lieten ze horen in het gebruik van Zuid-Hollandse woorden in hun Fries. Toen deze mengvormen van Fries en Zuid-Hollands werden doorgegeven aan kinderen, werd de volgende stap gezet in de vorming van het Bildts. De identiteitsfactor verklaart waarom het Bildt niet geheel Friestalig geworden is. De Bildtkers vinden dat ze anders zijn, en sterk verschillen van de Friezen uit de omgeving. Dat blijkt uit het wijd verbreide verhaal dat alle ‘echte’ Bildtkers zouden afstammen van één voorvader, namelijk Steven Huygen. Die Steven Huygen heeft zelf nooit in Het Bildt gewoond, maar zijn nakomelingen maakten wel deel uit van de eerste boeren die erheen trokken na de droogmaking.

Bildt
De identiteitsfactor verklaart waarom het Bildt niet geheel Friestalig geworden is. De Bildtkers vinden dat ze anders zijn, en sterk verschillen van de Friezen uit de omgeving.

Bildts vandaag

Tegenwoordig zijn er zo’n tienduizend sprekers van het Bildts. Allerlei instellingen en verenigingen voor Bildtse taal, cultuur en geschiedenis zijn verenigd in de koepelorganisatie ‘t Bildts Aigene, die het contact met de gemeente onderhoudt. Het Bildt heeft een wekelijks verschijnende krant, de Bildtse Post. Het aantal artikelen in het Bildts daarin is langzaam toegenomen van gemiddeld zo’n drie procent in de jaren vijftig van de vorige eeuw tot zo’n twaalf procent nu. Daarnaast zijn de Bildtkers zelf zich erg bewust van hun eigen taal, cultuur en geschiedenis. St. Annaparochie heeft zelfs een kinderopvang waar het spreken van Bildts gestimuleerd wordt. De organisaties Kemissy Meertalighyd en Stichting Ons Bildt bieden cursussen Bildts aan.

Mengtaal versus dialect

Het eerder genoemde Cappadocisch is een mengtaal die niet kan worden gezien als een dialect van het Grieks, noch als een dialect van het Turks. Dus is het Cappadocisch een zelfstandige taal. In ons artikel over het Bildts tonen wij aan dat het Bildts een mengtaal is en dus een zelfstandige taal, niet een dialect van het Fries of het Nederlands.

Een terugkerend punt in de discussie over wat een taal anders maakt dan een dialect is taalwil: een taal onderscheidt zich van een dialect ook doordat sprekers van een taal zich bewust zijn van hoe hun taal verschilt van die van de buren, en daarnaar handelen wanneer ze hun taal aan hun kinderen doorgeven. In het geval van het Bildts zien we hoe deze koppigheid en de herinnering aan Steven Huygen ervoor gezorgd hebben dat Bildtkers een eigen taal gecreëerd hebben en die al meer dan vijfhonderd jaar doorgeven op dit stukje Friese platteland.

Bildts als taal erkend?

Op 1 januari 2018 zal de gemeente Het Bildt samengevoegd worden met enkele andere gemeenten, waar geen Bildts gesproken wordt. Deze schaalvergroting leidde tot initiatieven om de bescherming van de Bildtse taal en cultuur beter in de wet te verankeren. De Fryske Akademy werd gevraagd om een rapport te schrijven waarin toekomstperspectieven werden verkend voor de Bildtse taal en cultuur binnen een Europese context.

De gemeente Het Bildt heeft vervolgens een aanvraag bij het ministerie van Binnenlandse Zaken ingediend om het Bildts als regionale taal te erkennen onder het Europees Handvest voor regionale talen of talen van minderheden, waar ook het Fries onder valt. Wij hopen dat we de beleidsmakers van het Ministerie, die over de erkenning van het Bildts als taal beslissen, van dienst kunnen zijn met onze analyse van het Bildts als mengtaal.

Verder lezen:

Hoekstra, E. & Riemersma, A.M.J. (2012) Is het Fries een taal? Over streektaalbeleid. In M. Boogaard & M. Jansen (Eds.) De taalcanon. Alles wat je altijd al had willen weten over taal (pp. 176-179). Amsterdam: J.M. Meulenhoff. Kuiken, C. J. (2013) Het Bildt is geen eiland: Capita cultuurgeschiedenis van een vroegmoderne polder in Friesland. Groningen/Wageningen: Nederlands Agronomisch Historisch Instituut. Van Oostendorp, M. (2005) Het onderzoek. De laatste resten Turks Grieks. Onze Taal 9, 246-247. Van Sluis, P. (2015) Seven perspectives on Bildts. The Bildts language status in a European context. Mercator Research Report. Leeuwarden: Fryske Akademy. Van Sluis, P., E. Hoekstra en H. van de Velde (2016) Bildts as a mixed language. International Journal of the Sociology of Language 242, 59-80.

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 02 december 2016

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

LEES EN DRAAG BIJ AAN DE DISCUSSIE