Je leest:

Een lach in zware tijden

Een lach in zware tijden

Onderzoek naar humor in corona-tijd

Auteur: | 30 april 2020

Er zijn ontzettend veel grappen over corona online te vinden. Maar hoe doe je daar onderzoek naar? NEMO Kennislink sprak met communicatiewetenschapper Mark Boukes over coronahumor.

Wie zich niet kan concentreren op thuiswerken en een beetje wil blijven lachen, kan online zijn lol op. Parodieën van bekende nummers over thuiswerken, memes over toiletrollen en Corona-biertjes, oude moppen die in een nieuw jasje worden gestoken: dat soort grappen liggen nu op de bureaus van hoogleraar sociologie Giselinde Kuipers (KU Leuven) en communicatiewetenschapper Mark Boukes (UvA). Niet omdat zij zelf nou zoveel willen lachen, maar omdat ze serieus onderzoek doen naar humor.

Iris Verhulsdonk via Imgflip
Iris Verhulsdonk via Imgflip

Eén reden waarom zoveel mensen naar de grappen grijpen, is vrije tijd. Maar dat is niet de enige verklaring. “We bevinden ons in een donkere en vervreemdende periode”, zegt Mark Boukes, die gespecialiseerd is in politieke humor. Negatieve gedachtes kunnen het nemen van rationele beslissingen in de weg zitten. “Humor helpt om afstand te creëren tussen jezelf en de moeilijke situatie. Daardoor kan de angst wat afnemen. En een lach kan nu zeker geen kwaad.”

In het begin van de corona-crisis gingen veel grappen over het Corona-biertje

Referentiekader

Boukes doet samen met Kuipers onderzoek naar humor in corona-tijd. Ze riepen iedereen op om zoveel mogelijk grappen, memes, moppen en video’s in te sturen. Sindsdien stromen de inzendingen binnen. Echte resultaten zijn er nog niet, maar er zijn al wel patronen zichtbaar. In het begin van de corona-uitbraak gingen veel grappen in de westerse wereld specifiek over China en over het Corona-biertje.

“Voor veel mensen was het een ver-van-hun-bed-show. Het Corona-bier was de enige associatie die gemaakt werd. Daar worden dan grappen over gemaakt.” De vormen van humor over China hadden vaak ook te maken met het distantiëren van de ander: “Chinese mensen die rare dingen eten, bijvoorbeeld. Sommige van die grappen hadden ook een racistische ondertoon. Die grappen zijn nu weer een stuk minder aanwezig, omdat de hele wereld ermee te maken heeft gekregen.”

Dan komen de eigen ervaringen van burgers in het spel. De hoeveelheid grappen over toiletrollen is immens en ook grappen over thuiswerken zijn populair. Een overeenkomst tussen deze grappen? “Ze zijn allemaal vrij onschuldig. Er zijn tot nu toe weinig écht zwarte grappen. Dat kan er ook aan liggen dat mensen deze niet inzenden.” Boukes en Kuipers zien nu vooral veel luchtige vormen van humor.

Uniek onderzoek

De huidige situatie is uniek om onderzoek te doen naar humor. Nooit eerder was er sprake van een ramp die de hele wereld treft in deze omvang. Eerder onderzoek van Kuipers in tijden van crisis ging bijvoorbeeld over 9/11. Dan zie je verschil tussen grappen uit het land waarover het gaat, en de landen daarbuiten. Eén van de conclusies van dat onderzoek was dat harde humor door Amerikanen werd gebruikt, niet om om te gaan met rouw, maar om zich te verzetten tegen de toon waarover in het land over 9/11 werd gesproken.

Een meme in het format waarbij mensen hun beroep thuis uitoefenen

Nu vervalt dat onderscheid. Daarom is het voor het eerst mogelijk om écht vergelijkend onderzoek te doen tussen landen en culturen. Boukes en Kuipers stelden een korte vragenlijst op voor mensen die hun grap of meme willen inzenden. De inzender wordt gevraagd om uit te leggen waar de grap over gaat en wat het humoristische component is. Deze vragenlijst is nu in 32 talen vertaald, en van 25 landen is er genoeg data binnengekomen om echt aan de slag te gaan met onderzoek. Dat gaat bijvoorbeeld om Oekraïne en Rusland, maar ook Canada en het Verenigd Koninkrijk staat in het rijtje. Voor de vertalingen hebben Boukes en Kuipers hulp ingeroepen van wetenschappers uit die landen.

Waar wordt dan precies onderzoek naar gedaan? De cultuurverschillen dus, maar ook de verschillende functies van humor. Een grap kan de spanning verlichten, sociale hiërarchie bevestigen, of juist ter discussie stellen. Humor kan een sociaal bindmiddel zijn, of juist een uitsluitingsmechanisme – wanneer een grap over ‘de ander’ gaat.

Deze situatie is ook uniek, omdat we fysiek ver van elkaar verwijderd zijn. Normaal gesproken hebben mensen de neiging samen te komen na een ramp of heftige situatie. Dat is nu in veel gevallen niet mogelijk. “Het kan een verklaring zijn waarom er juist nu zóveel memes en grappen zijn”, zegt Boukes. “We zoeken nabijheid. Een grap kan die sociale band scheppen en onderhouden, waar dat fysiek nu moeilijker is.”

Uitgelicht door de redactie

Biologie
Heeft luchtverontreiniging invloed op het verloop van COVID-19?

Biologie
‘De overheid moet klimaatgevaren net zo hoog agenderen als corona’

Biologie
Een coronavaccin uit insectencellen

Dat is ook de reden waarom Boukes aan dit onderzoek wilde meewerken. Ook hij zit noodgedwongen thuis en zag alle grappen langskomen. Al snel zag hij dat Kuipers met dit onderzoek bezig was. Zelf heeft hij als specialisatie politieke humor en satire. “Daarom vind ik het ook interessant om te onderzoeken wie precies de inzendingen maakt. Is het echt alleen user generated humor, of meer professionele humor?” Zo worden memes soms ingezet door bedrijven of overheden om met name jongeren aan te spreken, maar het overgrote merendeel van memes wordt gemaakt door mensen die het simpelweg leuk vinden om te doen.

Op dit moment staat het onderzoek nog open. Nóg meer grappen en grollen om doorheen te ploegen voor de onderzoekers dus. “We moeten straks eerst alle inzendingen ordenen. Dat wordt al een enorme klus. Gelukkig hebben veel wetenschappers van over de hele wereld aangegeven te helpen. De dataset wordt beschikbaar voor iedereen die ons geholpen heeft.”

Zelf een grap gezien?

Het onderzoek staat nog open. Stuur hier jouw grap, meme of video in.

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 30 april 2020

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink Agenda

NEMO Kennislink vertoont op deze plaats normaal gesproken wetenschappelijke activiteiten uit heel Nederland. Door de maatregelen tegen het nieuwe coronavirus zal daarvan een groot gedeelte worden afgelast. Omdat we geen achterhaalde informatie willen verspreiden, laten we voorlopig geen activiteiten zien.
NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.