Je leest:

Een kaartenboek vol geschiedenis

Een kaartenboek vol geschiedenis

Recensie ‘De geschiedenis van Nederland in 100 kaarten’

Auteur: | 20 juni 2019

Voor liefhebbers van historische cartografie is er een nieuwe ‘must have’ uitgekomen: de Nederlandse geschiedenis in honderd kaarten. Bijzonder aan het boek is dat niet de cartografie leidend is, maar belangrijke historische gebeurtenissen.

Wist je dat de Romeinen hun beroemde wegennetwerk vooral in het Middellandse Zeegebied hebben aangelegd? Nederland lag in het grensgebied van het Rijk en kreeg een stuk minder aandacht van de Romeinse wegenbouwers. Hier vond je vaak oudere, prehistorisch wegen. Dit is een mooi voorbeeld van hoe je een historische kaart, zoals de Romeinse wegennetwerkkaart uit de vierde eeuw, ook kunt lezen. De historische informatie hierbij maakt dat het onderwerp meer tot leven komt. En dit is nog maar één van de honderd kaarten uit het nieuwe boek De geschiedenis van Nederland in 100 oude kaarten.

De Amsterdamse grachtengordel na 1698, door Frederick de Wit.
Den Haag, KB, KW 1046 B 16

Centrum van de wereld

Het boek is grotendeels gemaakt door Marieke van Delft, conservator oude drukken van de Koninklijke Bibliotheek, en Reinder Storm, conservator cartografie van het Allard Pierson. Dit auteursechtpaar wil met het boek een overzicht geven van de hele Nederlandse geschiedenis, en alle gebieden behandelen, en dat aan de hand van kaarten. Dat de Gouden Eeuw met 22 kaarten en de Amsterdamse kaartmakers uiteindelijk toch wat prominenter aanwezig zijn, kunnen we de auteurs niet kwalijk nemen: in de zeventiende eeuw was Amsterdam nu eenmaal de belangrijkste plaats ter wereld voor de cartografie en haar makers.

Kaart van Nederland met de industrieën waarin vrouwen werkzaam zijn in verschillende gemeenten, Marie Jungius 1898
Amsterdam, Allard Pierson UvA, OTM: HB-KZL 61.09.01

Het boek is in ieder geval geen overzicht geworden van de meest belangrijke of bekende kaarten en hun kaartenmakers: de geschiedenisonderwerpen stonden voorop bij de selectie en de auteurs zijn op zoek gegaan naar kaarten die deze onderwerpen het beste konden illustreren. Het resultaat is een boek met niet alleen topografische kaarten, maar ook volop kaarten over sociale onderwerpen. Er staan zelfs een paar voorlopers van de nu veel gebruikte infographics in. Volgens Storm zijn deze kaarten niet per se cartografisch correct, maar willen ze juist een bepaald onderwerp uitbeelden, of een sociaal statement maken.

Zo is er een kaart uit 1898 over de verschillende soorten industrie in Nederland waarin vrouwen werkzaam zijn, in vergelijking met het aantal mannen. Dit is de tijd van de eerste feministische golf en er werd onder andere gestreden voor hogere lonen voor de vrouwelijke arbeiders. Deze kaart hing datzelfde jaar bij de ingang van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid in Den Haag om te laten zien hoe groot het aandeel was van werkende vrouwen voor de Nederlandse economie.

In den beginne

Uitgelicht door de redactie

Geesteswetenschappen
Engels leren kan ook met minder grammatica

Biotechnologie
Navigeren op de tast en sterretjes zien: uitvindingen voor blinden

Geneeskunde
Experimentele therapie gaat Alzheimer te lijf met licht en geluid

De honderd kaarten vormen elk apart een hoofdstukje. Van elke kaart is een groot exemplaar afgebeeld in kleur, verspreid over twee bladzijdes, met daaropvolgend twee pagina’s tekst met historische informatie. De auteurs schetsen heel helder de historische context bij de kaart. Hierbij vonden ze de wetenschappelijke onderbouwing belangrijk, wat onder andere is terug te zien aan de verwijzingen naar recent onderzoek. Zo is (een deel van) de oudste kaart van de Nederlanden, uit 1526, pas in 2012 ontdekt in een boek over de wereldgeschiedenis uit de zestiende eeuw.

De tijdlijn begint in het jaar 69, met de Bataven. De tekst heeft de wat opmerkelijke kop De vroegste bewoners van Nederland, alsof er voor het jaar 69 geen mensen in onze gebieden leefden, maar dit ter zijde. Er is geen kaart uit deze periode, maar omdat de Bataven in onze geschiedenis erg tot de verbeelding hebben gesproken, is hier een – niet kloppende – reconstructie uit de zeventiende eeuw afgebeeld van Nederland ten tijde van de Bataven.

Het blijft natuurlijk een kaartenboek, dus het begin van de functionele cartografie in de Lage Landen noemen de auteurs ook. Tot de zestiende eeuw werden er weinig kaarten gemaakt omdat ‘het hele idee van het tekenen van schetsen die ruimtelijke verbanden weergeeft, zoals de weg van de ene naar de andere plaats of de vorm van akkers, iets was wat middeleeuwers zelden deden’, volgens de auteurs.

De oudste Nederlandse kaart, gedateerd rond 1307, ziet er dan ook vreemd uit. Het is een zeer schematische weergave van het gebied met een omschrijving erin. Toen ik de afbeelding voor het eerst onder ogen kreeg, had ik niet eens door dat ik naar een kaart zat te kijken, maar zag ik alleen maar de beschrijving van het gebied.

Schets van de Aardenburgse Moer, circa 1307
Lille, Archives départementales du Nord, B 1388/1292bis

Het boek beschrijft enkele van de zestien bekende kaarten van voor 1500 waar Nederland op staat. De Scheldekaart uit 1490 heeft wel iets weg van de Romeinse wegenkaart uit de vierde eeuw: ook een lange verticale kaart. Maar ruim duizend jaar later volgen we de waterwegen die dienst deden als handelsroutes. Het is niet voor niets dat veel Nederlandse steden langs het water liggen en dat deze vroege kaarten de waterwegen als onderwerp heeft. De auteurs vertellen dat transport van goederen en mensen tot in de negentiende eeuw grotendeels via het water ging. Hoe zal ons land eruit hebben gezien zonder al die grote, drukke wegen? Het is bijna niet meer voor te stellen.

Scheldekaart (versie uit circa 1505, makers onbekend)
Antwerpen, Felixarchief/Stadsarchief Antwepen, 272#2

Doorsnee Nederland?

Wanneer ik de honderd kaarten bekijk vraag ik me nog wel af hoe representatief dit boek is voor de geschiedenis van heel Nederland. Vindt iedere Nederlander hierin zijn geschiedenis terug? De tijdlijn loopt tot de Watersnoodramp in 1953, wat al een deel uitsluit. Deze keuze geeft het boek iets nostalgisch, het zorgt voor een afspiegeling van het ‘oude’ Nederland. Het debat tussen historici, maar ook binnen de maatschappij, over onze gekleurde kijk op de Nederlandse geschiedenis is bijzaak in het boek. Hier hadden de auteurs meer mee kunnen doen.

De afschaffing van de slavernij bijvoorbeeld wordt wel genoemd op de tijdlijn, maar er is geen kaart te vinden over het onderwerp. Curaçao en Suriname ten tijde van de slavernij komen weliswaar aan bod, de laatste met een kaart uit 1770 van alle plantages in de kolonie, maar de bijbehorende tekst stipt het onderwerp vrij minimaal aan. Ook over slavernij in Nederlands-Indië lezen we weinig.

‘Algemeene kaart van de colonie of provintie van Suriname’, Alexander de Lavaux, circa 1770
Amsterdam, Allard Pierson UvA, OTM: HB-KZL 105.20.03

Aan de andere kant: probeer maar eens de meest belangrijke historische gebeurtenissen te vangen in honderd kaarten. Niet te doen natuurlijk, want er zijn er veel meer, dus kritiek komt er altijd. De combinatie van de afbeeldingen met de uitgebreide teksten met context werkt in ieder geval goed. Het is zeker een leerzaam boek dat er ook nog eens mooi uitziet: naast de kaarten in kleur, illustreren vele kleurrijke afbeeldingen de historische onderwerpen.

Sommige gebieden komen wat minder vaak aan bod, bijvoorbeeld Friesland of Limburg: Magna Frisia, het Friese Rijk uit de tijd van Karel de Grote, komt niet ter sprake. Bovendien realiseerden de auteurs zich – tot hun schrik – pas in een laat stadium dat ze nog niets over Limburg hadden, waarna ze een steenkolenmijnenkaart uitkozen. Maar al met al is het dikke en mooi vormgegeven boek duidelijk met liefde gemaakt door het auteursechtpaar.

Cartografiejaar

De aanleiding om het boek nu uit te geven is de tweejaarlijkse internationale wetenschappelijke conferentie voor historische cartografie. Amsterdam is deze zomer de gastheer, wat voor de Koninklijke Bibliotheek en het Paleis op de Dam de reden was om een tentoonstelling te maken over hun mooiste en belangrijkste kaarten. En dan natuurlijk dit boek, een samenwerking tussen de Koninklijke Bibliotheek en het Allard Pierson, als kers op de taart.

Wil je nog meer weten over deze kaarten? Achterin het boek staat per kaart een literatuurlijstje. Ook kun je nog tot en met 16 juli 2019 de tentoonstelling Expositie kopstukken in de Koninklijke Bibliotheek bezoeken. Ik nam een kijkje en in het donker, de tentoonstellingszaal is schaars verlicht vanwege al die kwetsbare kaarten, staan kriskras vitrines geplaatst. Hierin ligt een mooie selectie kaarten uit het boek, inclusief de uitleg in tekst op een verlicht schermpje ernaast. In het echt is historische cartografie nog net even leuker.

Bronnen

De geschiedenis van Nederland in 100 oude kaarten. Auteurs: Marieke van Delft en Reinder Storm i.s.m.: Peter van der Krogt, Bram Vannieuwenhuyze, Marleen Smit, Huibert Crijns en Ronald Prud’homme van Reine. Uitgeverij Lannoo , 280×340mm | Ca. 384 p. en Ca. 300 illustraties in kleur |

Expositie topstukken: De geschiedenis van Nederland in oude kaarten is tot en met 16 juli 2019 te zien in de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag.

Op 29 juni 2019 volgt het Paleis op de Dam in Amsterdam met de tentoonstelling Het Universum van Amsterdam. Schatten uit de Gouden Eeuw van de cartografie

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 20 juni 2019

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.