Je leest:

Ebola-uitbraak als podium voor vaccinonderzoek

Ebola-uitbraak als podium voor vaccinonderzoek

Auteur: | 25 mei 2018

De Wereldgezondheidorganisatie (WHO) stuurde vorige week ruim 7500 doses van een experimenteel ebolavaccin naar Congo. De organisatie hoopt daarmee de uitbraak van de dodelijke infectieziekte in te dammen en tegelijkertijd meer te weten te komen over de werkzaamheid van het vaccin. Een lastige balans tussen bestrijding en onderzoek.

Congo is sinds begin deze maand in de ban van een ebola-uitbraak. Ebola (zie kader) is een zeer besmettelijk virus, dat in ruim de helft van de gevallen dodelijk is. Het is niet voor het eerst dat Congo te maken heeft met een uitbraak. Vorig jaar nog stak het de kop op in een afgelegen gebied in het noordoosten van het land. Acht mensen raakten besmet, van wie er vier overleden.

Nu is de situatie compleet anders. De uitbraak begon op het platteland, maar bereikte vorige week de havenstad Mbandaka. Via de rivier de Congo staat Mbandaka in directe verbinding met de hoofdstad Kinshasa. De angst voor een herhaling van een eerdere uitbraak in West-Afrika (ruim elfduizend doden tot gevolg) is dan ook groot.

Er zijn nog geen vaccins tegen ebola op de markt. Toch mogen er nu, in gecontroleerde studies, vaccinaties worden uitgevoerd in Congo.

Uitgelezen mogelijkheid

Gelukkig waren plaatselijke overheden en de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) er dit keer snel bij. De WHO stuurde, vrijwel direct, ruim 7500 doses van een experimenteel ebolavaccin naar de getroffen gebieden. Dit vaccin heeft nog geen registratie en is dus niet op de markt, maar mag nu wel gebruikt worden tijdens de uitbraak in Congo. Dat gebeurt niet zomaar. “De WHO heeft daar hard over nagedacht”, weet Marion Koopmans, hoogleraar virologie aan het Erasmus MC in Rotterdam. “Natuurlijk zijn er risico’s. Bijwerkingen van het vaccin, zoals koorts of spierpijn, lijken sterk op de eerste symptomen van ebola en kunnen dus voor verwarring zorgen. Maar je kunt het ook niet maken om een vaccin dat voorhanden is en goed lijkt te werken niet te gebruiken.”

Normaal gesproken doorloopt een nieuw medicijn of vaccin een aantal stappen voordat het wordt toegelaten op de markt. Daarin moet de ontwikkelaar of fabrikant laten zien dat een middel veilig en werkzaam is. In eerste instantie gebeurt dat via laboratoriumonderzoek en tests op proefdieren. Pas als deze zogeheten preklinische studies succesvol zijn, mag een medicijn of vaccin getest worden op vrijwillige proefpersonen. Eerst alleen bij een klein groepje gezonde mensen. Later ook bij, steeds groter wordende, groepen patiënten.

“Bij infecties die plotseling de kop op steken en ook weer verdwijnen, werkt dit systeem niet”, zegt Koopmans. “Je kunt de werkzaamheid van een vaccin niet testen op het moment dat er geen ziekte is. Een uitbraak is dus een uitgelezen mogelijkheid om een klinische trial te doen.” In 2015 gaf de WHO daarom voor het eerst toestemming om het vaccin rVSV-ZEBOV (zie kader) te gebruiken tijdens de uitbraak in West-Afrika.

Uitgelicht door de redactie

Biologie
Hoe duurzaam is pulsvissen?

Cultuurwetenschappen
Een nieuw begin?

Neurowetenschappen
Slapend een taal leren? Droom lekker verder

Ebola en rVSV-ZEBOV

Ebola is een besmettelijke ziekte, veroorzaakt door het ebolavirus. Het virus is afkomstig van vleerhonden en kan zowel apen als mensen besmetten. Patiënten krijgen na 2 tot 21 dagen griepachtige klachten zoals koorts, een zere keel, spierpijn en hoofdpijn. Later volgen andere symptomen zoals overgeven, diarree, een verminderde nier- en leverfunctie en in sommige gevallen interne en externe bloedingen. Mensen kunnen besmet raken door direct contact met bloed, speeksel of ontlasting van geïnfecteerde dieren of patiënten.

Foto van het ebolavirus, gemaakt met behulp van een transmission electron microscoop (TEM).

rVSV-ZEBOV is een experimenteel vaccin tegen ebola. Het vaccin bevat een onschuldig VS-virus dat genetisch zo is aangepast dat het een eiwit van het ebolavirus tot expressie brengt. Na vaccinatie maakt het afweersysteem antistoffen aan tegen dit ebola-eiwit. Die antistoffen blijven in ieder geval een jaar lang aanwezig in het bloed van gevaccineerde mensen. rVSV-ZEBOV beschermt overigens niet tegen alle soorten ebola. Het vaccin bevat eiwitten van het ebolavirus Zaire, de meest voorkomende vorm van ebola die ook verantwoordelijk is voor de uitbraak in Congo.

Schijnveiligheid

In de nadagen van die uitbraak werden bijna zesduizend mensen in Guinee en Sierra Leone gevaccineerd. Gezondheidswerkers, mensen die in contact waren geweest met een ebola-patiënt en contacten van die contacten. Ruim drieduizend mensen werden na het eerste contact met het onderzoeksteam direct ingeënt. De overige mensen werden 21 dagen na het eerste contact met het onderzoeksteam gevaccineerd. Na directe inenting werden geen nieuwe infecties met ebola opgemerkt. In de groep die na 21 dagen werd gevaccineerd, raakten toch nog zestien mensen besmet. Op basis van deze gegevens concluderen de onderzoekers dat het vaccin honderd procent effectief is.

De continue aanwezigheid van gezondheidswerkers zou kunnen verklaren waarom bij mensen die direct werden gevaccineerd geen gevallen van ebola meer zijn opgetreden.

Epidemiologen Wolfram Metzger en Sarai Vivas-Martínez uiten in vakblad The Lancet kritiek op het onderzoek. Volgens hen zijn de omstandigheden voor de twee groepen die vergeleken zijn niet hetzelfde. Bij mensen die direct gevaccineerd werden, bleef een onderzoeksteam achter om de bijwerkingen te monitoren. Mensen die pas later ingeënt werden, bleven na het eerste contact met het onderzoeksteam weer alleen achter. Voor de verspreiding van een besmettelijk virus als ebola maakt het nogal wat uit of er gezondheidswerkers in de buurt zijn die alles in de gaten houden, zo stellen zij.

De epidemiologen denken dat de effectiviteit lager ligt dan de onderzoekers rapporteerden. In het ergste geval biedt het vaccin geen of nauwelijks bescherming en worden mensen in getroffen gebieden dus blootgesteld aan een soort schijnveiligheid. Dit brengt risico’s met zich mee. Mensen die denken dat ze volledig beschermd zijn, nemen het wellicht niet zo nauw met de hygiëneregels en kunnen zo alsnog besmet raken.

Ook Koopmans benadrukt dat het vaccin aanvullend werkt en zeker geen vervanging is voor een goede basishygiëne en het melden van verdachte gevallen. “Ieder geval van ebola snel oppikken en de contacten vervolgens in quarantaine plaatsen, is nog steeds de manier om een uitbraak te stoppen”, zegt zij. “Als dankzij het vaccin minder mensen ebola verspreiden, wordt die isolatie makkelijker”.

Vaccinatie is geen vervanging voor andere maatregelen, zoals het dragen van beschermende kleding bij het contact met patiënten.

Versnelde toelating

Bij de uitbraak in Congo is het heel belangrijk dat het vaccinonderzoek de bestrijding van ebola niet in de weg loopt. Mensen krijgen al een klap als ze horen dat ze in contact zijn geweest met een ebolapatiënt. Als ze dan ook nog moeten nadenken over meedoen aan vaccinonderzoek, met een vaccin dat misschien niet werkt, kan dat heel lastig zijn. Koopmans is dan ook blij dat experts, die ook betrokken waren bij het vaccinonderzoek in West-Afrika, naar Congo zijn afgereisd om te helpen. Zij kunnen mensen geruststellen en goed voorlichten.

Over enkele weken tot maanden weten we hopelijk meer over de effectiviteit van het ebolavaccin. Kan het ook in deze uitbraak het aantal infecties onder controle houden? Als dat zo is, moeten we wellicht gaan kijken naar versnelde toelating tot de markt, meent Koopmans. Zodat bij een volgende uitbraak vaccinatie niet meer alleen in studieverband wordt ingezet, maar ook op grotere schaal.

Bronnen:

  • Ana Maria Henao-Restrepo e.a. Efficacy and effectiveness of an rVSV-vectored vaccine in preventing Ebola virus disease: final results from the Guinea ring vaccination, open-label, cluster-randomised trial (Ebola Ça Suffit!) The Lancet, 22 december 2016 (online), doi:10.1016/S0140-6736(16)32621-6
  • Wolfram Metzger en Sarai Vivas-Martínez Questionable efficacy of the rVSV-ZEBOV Ebola vaccine The Lancet, 17 maart 2018 (online), doi:10.1016/S0140-6736(18)30560-9
Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 25 mei 2018

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.