11 juli 2019

“De Europese Unie heeft de sancties tegen de Russische bezetting van de Krim met een jaar verlengd. Het Oekraïnische schiereiland werd in het voorjaar van 2014 door Poetin ingelijfd, en niet voor het eerst: in 1783 ging tsarina Catharina de Grote hem al voor, daarbij geholpen door de Nederlander Jan Hendrik van Kinsbergen.”

Je leest:

De Russische verovering van de Krim

De Russische verovering van de Krim

Hoe Catharina de Grote met hulp van een Nederlandse kapitein de Krim annexeerde

Auteur: | 1 juni 2014
Ivan Aivazovski (1848), vrijgegeven in het publieke domein via Wikimedia Commons

Rusland veroverde dit jaar niet voor het eerst de Krim. In 1783 ging Catharina de Grote Poetin voor. Na een oorlog met het Osmaanse Rijk annexeerde zij het door zijn havens zeer gewilde schiereiland. Zij deed dit niet alleen. Ze had hiervoor de hulp van een Nederlandse zeeofficier in Russische dienst: Jan Hendrik van Kinsbergen. Na een snelle carrière in het Russische leger, leverde Van Kinsbergen in 1773 op de Zwarte Zee een belangrijke bijdrage in de slag om de Krim.

Zwarte Zeegebied met de Krim
wiki commons

In 1768 brak er oorlog uit tussen Rusland en het Osmaanse Rijk. De twee grootmachten streden in de 18de en 19de eeuw meermaals in het Zwarte Zeegebied. Rusland was uit op expansie. De zuidelijke gebieden rondom de Zwarte Zee waren vanwege het klimaat zeer geschikt voor landbouw. Nog belangrijker waren de havens die het hele jaar door ijsvrij zijn. Tot dan toe was de enige andere Europese haven van Rusland Sint-Petersburg, dat voor een groot deel van het jaar onbereikbaar was door strenge vorst. Havens aan de Zwarte Zee zouden Rusland bovendien een kortere verbinding geven voor handel met de landen rond de Middellandse Zee.

Een deel van het Russische leger trok op naar Moldavië en Walachije (nu een regio in Roemenië), aan de noordwestkust van de Zwarte Zee. Het veroverde grote gebieden op de Turkse troepen en rukte op tot aan de Donau. Een tweede Russische troepenmacht marcheerde naar het schiereiland de Krim en zag kans dit in 1771 volledig in handen te krijgen. Het Osmaanse Rijk raakte in een benarde positie en startte vredesonderhandelingen nadat in 1772 een wapenstilstand was gesloten. Die vredesonderhandelingen liepen op niets uit en er ontstond opnieuw een strijd rond de Krim. Voor een Nederlandse kapitein in Russische dienst was dit zijn kans zijn naam waar te maken.

De Russisch-Turkse oorlog begon met Russisch maritiem succes op zee. Afgebeeld de slag van Chios, 5 juli 1770, door Ivan Aivazovski (1848). Door deze overwinning beheerste Rusland de Egeïsche Zee.
Ivan Aivazovski (1848), vrijgegeven in het publieke domein via Wikimedia Commons

Russisch-Turkse oorlog in het Zwarte Zeegebied

Die kapitein was Jan Hendrik van Kinsbergen. Hij was in 1735 in Doesburg geboren. Na een korte carrière in het landleger onder de hoede van zijn vader die sergeant was, voltooide hij in Groningen een opleiding tot ingenieur. In 1756 voer hij voor het eerst uit met de Nederlandse oorlogsvloot. Hij werd een bekwaam zeeofficier, maar hij kwam vooralsnog niet verder dan de rang van luitenant-ter-zee. De Republiek raakte in deze tijd niet in zeeoorlogen betrokken en beschikte daarom over een vloot van beperkte omvang. Een zeeofficier die hogerop wilde komen, kon het beste dienst nemen in het buitenland.

Na het uitbreken van de oorlog in 1768 liet tsarina Catharina de Grote een verzoek bij de Staten-Generaal indienen om Nederlandse zeelieden te mogen werven voor de Russische vloot. Toen Van Kinsbergen hiervan hoorde, was hij vastbesloten naar Rusland te gaan, volgens eigen zeggen ‘om er naam te maken of om er te worden gedood’. Dankzij connecties aan het Nederlandse en Pruisische hof werd hij onder aandacht gebracht van de Russische autoriteiten. Hij kreeg toestemming om naar Rusland te vertrekken. In de herfst van 1771 kwam Van Kinsbergen aan in Sint-Petersburg. Hij werd benoemd tot kapitein-ter-zee tweede klasse. Hieraan was tevens de rang van kolonel in het landleger verbonden. In deze hoedanigheid voerde hij in de winter het bevel over een afdeling kozakken. Hij betoonde zich een bekwaam commandant, die geliefd was bij zijn manschappen.

Tsarina Catharina de Grote van Rusland
wiki commons

Begin 1772 arriveerde Van Kinsbergen in Izmajil, vlak bij de westkust van de Zwarte Zee. Hij inspecteerde er de Russische vloot, die vanwege de wapenstilstand met de Turken nog niet uitvoer. In deze overeenkomst was vastgelegd dat de Russen voortaan vrije navigatie hadden op de Donau, de Zwarte Zee en de Zee van Azov. Van Kinsbergen kon hiervan als een van de eersten profiteren. Hij kreeg opdracht het nieuws betreffende de vredesonderhandelingen over te brengen aan viceadmiraal Aleksej Senjavin, die zich in Azov bevond, een oostelijke havenstad aan de Zee van Azov. Tijdens zijn lange zeereis moest de kapitein de noordkust van de Zwarte Zee en de Zee van Azov verkennen. Op de terugweg werd Van Kinsbergen, ondanks de wapenstilstand, beschoten door een aantal Turkse schepen. Hij bleef ongedeerd en volbracht zijn missie met succes.

De Russische autoriteiten waren Van Kinsbergen zeer dankbaar voor zijn observaties en hij werd zelfs door tsarina Catharina in eigen persoon ontvangen. Hij sprak met haar en enkele ministers over zijn ervaringen en dacht mee over de nieuwe oorlogsplannen die op dat moment worden opgesteld. Zo reikte hij een door hemzelf opgesteld plan uit voor de handelsvaart in en via de Zwarte Zee. Van Kinsbergen viel in de smaak bij Catharina, de ministers en diverse collega’s bij de marine en het leger. Hij sprak al redelijk goed Russisch en wist dankzij zijn frequente omgang met hovelingen in de Republiek hoe hij zich in hoge kringen moest gedragen.

Van Kinsbergen naar Rusland

In maart 1773 liep de wapenstilstand af en ging de oorlog rond de Zwarte Zee verder. Terug in Izmajil kwam Van Kinsbergen onder commando te staan van Dmitri Senjavin, de opperbevelhebber van de Zwarte Zeevloot. Van Kinsbergen kreeg het bevel over de oorlogsschepen Taganrog en Koron, beide met zestien kanonnen. Er kwamen berichten binnen dat een grote Turkse vloot de Zwarte Zee was opgevaren, die zo snel mogelijk moest worden uitgeschakeld.

Op 23 juni voer Van Kinsbergen in het zuiden van de Zwarte Zee, voor de kust van Anatolië. Met de twee schepen onder zijn bevel viel hij hier een aanmerkelijk grotere Turkse vloot aan, die bestond uit drie oorlogsschepen met 52 en een schip met 24 kanonnen. Na een fel gevecht van meer dan zes uur sloegen de Turken op de vlucht. Van Kinsbergen wilde de achtervolging inzetten, maar zijn schepen waren te zwaar beschadigd om de Turken nog in te halen. De eerste slag op de Zwarte Zee had hij gewonnen. Maar de Turken smeedden plannen om met behulp van de oorlogsvloot een invasie op de Krim mogelijk te maken.

Jan Hendrik van Kinsbergen. Hij sprak redelijk goed Russisch en wist hoe hij zich in hoge kringen moest gedragen.
wiki commons

Van Kinsbergen werd daarom gevraagd zo snel mogelijk naar de zuidkust van de Krim te varen. Hij kreeg hier het bevel over een flink eskader, dat bestond uit de Vtoroj (32 kanonnen), de Azov (16), de Zjoerzja (16), de Modon (16), een kanonneersloep en een brander (een schip met gemakkelijk ontvlambare lading). Met deze oorlogsschepen vond hij de Turkse invasiemacht bij de Turkse vestingstad Sujuk-Qale (tegenwoordig Novorossiejsk) aan de oostkust van de Zwarte Zee. De Turkse vloot telde maar liefst zeven grote oorlogsschepen met 25 tot 64 kanonnen, drie kleine oorlogsschepen en acht transportschepen met ongeveer vijfduizend man landingstroepen.

Op het moment dat Van Kinsbergen de aanval wilde inzetten, kreeg hij via een adjudant bevel van vice-admiraal Senjavin, die zonder goede verklaring aan land was gebleven, dat een zeeslag met de Turken moest worden vermeden. Van Kinsbergen was gehouden het bevel van zijn meerdere op te volgen, maar hij had opdracht gekregen om te voorkomen dat een Turkse invasiemacht op de Krim kon landen. Voor Van Kinsbergen gaf de doorslag dat hij het Russische Rijk en zijn eigen carrière een grote dienst zou bewijzen door de landing van Turkse troepen op het schiereiland tegen te gaan. Hij liet de adjudant tot het einde van de strijd als leugenaar gevangen houden, onder het mom dat de viceadmiraal te dapper was om het bevel tot het vermijden van de zeeslag te hebben kunnen geven. Daarna gaf hij het sein tot de aanval.

Van Kinsbergen liet het voorste Turkse schip direct van voren aanvallen. Hierdoor kwamen de andere Turkse schepen zo dicht opeen te liggen dat het slechts drie van hen lukte om actief aan de strijd deel te nemen. Maar toen Van Kinsbergen zijn brander op de Turkse linie wilde afsturen, draaide de wind, waardoor deze niet kon worden ingezet en de Russische vloot enigszins in verwarring raakte. De kapitein herstelde de orde zo snel mogelijk. Een felle strijd volgde, tijdens welke zijn Vtoroj het opnam tegen het admiraalsschip van de Turken met het dubbele aantal kanonnen. De Turken proberen de Vtoroj tot tweemaal toe te enteren, maar de Russen sloegen beide pogingen af.

Door de onophoudelijke kanonnades van de Vtoroj raakte het Turkse admiraalsschip zwaar beschadigd en moest het vluchten. Het zonk kort voordat het de haven van Sujuk-Qale kon binnenlopen. De andere Turkse schepen vluchtten ook en slaagden er wel in veilig de haven te bereiken. De schade was echter zo groot dat de Turkse vloot niet meer kon uitvaren. Van Kinsbergen had de Turkse invasiemacht definitief afgeslagen en daarmee de Krim voor Rusland weten te behouden.

Allegorie overwinning van Catharina de Grote op de Turken
wiki commons

‘Held der Zwarte Zee’

Van Kinsbergen werd na dit grote succes bejubeld als de eerste Europeaan sinds eeuwen die in een zeeslag op de Zwarte Zee een overwinning op de Turken wist te behalen. Generaal vorst Ivan Prozorovski, bevelhebber op de Krim, noemde de Nederlandse kapitein in een brief de ‘Held der Zwarte Zee’. Catharina de Grote ontving hem meermaals in audiëntie en benoemde hem tot ridder in de Orde van Sint-Joris. Hoe ver hun vriendschap ging en of hij misschien een van haar vele minnaars was, valt niet uit te maken. Duidelijk is dat ze het buitengewoon goed met elkaar konden vinden.

Ook in 1774 zou Van Kinsbergen nog aan diverse zeeslagen tegen de Turken deelnemen, maar niet meer als opperbevelhebber, omdat viceadmiraal Senjavin nu zelf roem hoopte te oogsten. De Turken werden andermaal verslagen en Senyavin kon tevreden zijn, want hij werd in 1775 tot admiraal bevorderd. In de zomer van 1774 staakten de Turken de strijd en werd de vrede van Küçük Kaynarca gesloten. De vredesbepalingen waren voor de Russen zeer gunstig. Rusland kreeg grote delen van de noordkust van de Zwarte Zee in handen en het recht op vrije handelsvaart in de Zwarte Zee, inclusief de Bosporus en de Dardanellen. De Krim werd in naam onafhankelijk, maar stond voortaan onder protectie van Rusland.

In 1775 keerde Van Kinsbergen naar de Republiek terug, waarschijnlijk vooral vanwege bedreigingen door collega-zeeofficieren en invloedrijke hovelingen (minnaars) van Catharina de Grote. Terug in eigen land maakte hij mede aan de hand van eigen waarnemingen diverse kaarten van de Krim en het Zwarte Zeegebied. Het zijn de oudste betrouwbare kaarten van deze regio. In 1783 en in 1787/1788 deed Catharina de Grote andermaal een beroep op Van Kinsbergen om naar Rusland te komen en de vloot op de Zwarte Zee aan te voeren, nu als admiraal. Beide malen weigerde hij. Van Kinsbergen was inmiddels met een rijke vrouw getrouwd, die er niets voor voelde naar Rusland te emigreren. Hij zal ook hebben beseft dat hij als buitenlandse admiraal bij de Russische marine in een wespennest zou terechtkomen.

Praalgraf van Van Kinsbergen in de Nieuwe Kerk te Amsterdam
wiki commons

Zijn belangstelling voor het wel en wee van het Russische Rijk verloor Van Kinsbergen desondanks nooit. Vanwege de hernieuwde crisis op de Krim, die leidde tot een volgende Russisch-Turkse oorlog, liet hij in 1787 zijn kaarten van dit gebied herdrukken. Zijn boek over de zeetactiek uit 1782 werd tien jaar later in het Russisch uitgegeven. Op hoge leeftijd volgde de Nederlandse zeeofficier het nieuws over de veldtocht van Napoleon in Rusland in 1812 thuis op de voet, met behulp van een grote kaart van het Russische Rijk. Na een loopbaan met hoogte- en dieptepunten bij de Nederlandse marine, tijdens welke hij veel hervormingen doorvoerde op grond van zijn ervaringen bij de Russische marine, overleed Van Kinsbergen 84 jaar oud in 1819 in Apeldoorn.

Geschiedenis van de Krim

Vladimir Poetin blijft een leidende rol spelen in Rusland.

Wikimedia Commons

President Vladimir Poetin noemde op 18 maart 2014 de Krim Ruslands gemeenschappelijke geschiedenis en trots, in een toespraak in het Russische parlement naar aanleiding van de aanstaande hereniging van het schiereiland met Rusland. Hij verwees hierbij naar Chersonesos, de van oorsprong oud-Griekse stad nabij het latere Sebastopol, waar vorst Vladimir van Kiev in 988 werd gekerstend. Diens bekering tot het orthodoxe christendom was volgens Poetin de bron van de gemeenschappelijke cultuur, waarden en beschaving die de volkeren van Rusland, Oekraïne en Belarus (Wit-Rusland) hebben verenigd.

De eerste bekende bewoners van de Krim waren de Scythen, die zich er nog voor de Grieken vestigden. Tijdens de volksverhuizingen in de 3de eeuw gingen de Goten er wonen. In de 7de en 8ste eeuw werd het schiereiland bezet door de Chazaren en daarna was het onderdeel van het Koemanenrijk. Aan het begin van de 15de eeuw kwam het in bezit van de Gouden Horde, een rijk van Mongolen en Tataren, die er het kanaat van de Krim vestigde. In 1475 werd dit kanaat een vazal van het Osmaanse Rijk, op wie de Russen het gebied in de tweede helft van de 18de eeuw veroverden. Onlangs is in een tentoonstellingscatalogus over archeologische voorwerpen van de Krim terecht opgemerkt: ‘Niemand kan de Krim, waar iedereen in zekere zin een emigrant is, ooit echt bezitten’.

Na de Russische annexatie van de Krim in 1783 bleven Rusland en Turkije om het schiereiland strijden. Het beruchtste conflict was de Krimoorlog (1853-1856), waarbij Turkije steun kreeg van onder meer Frankrijk en Groot-Brittannië. Rusland verloor de oorlog: het moest instemmen met een neutralisatie van de Zwarte Zee, maar behield wel de Krim.

Onder sovjetleider Nikita Chroesjtsjov werd de Krim in 1954 onderdeel van de Oekraïne destijds een sovjetrepubliek, na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991 een onafhankelijke staat.

Over de auteur

Ronald Prud’homme van Reine schreef diverse historische boeken, onder meer biografieën van zeehelden uit de Gouden Eeuw. In 2013 verscheen van hem bij de Arbeiderspers Moordenaars van Jan de Witt. De zwartste bladzijde van de Gouden Eeuw. Hij is een van de auteurs van De Tachtigjarige Oorlog. Van opstand naar geregelde oorlog 1568-1648, Boom, 2013.

Verder lezen

• M. Jansen, Grensland. Een geschiedenis van Oekraïne, Van Oorschot, 2014 • N.V. Riasanovsky en M.D. Steinberg, A History of Russia, Oxford University Press, 2010 • R.B. Prud’homme van Reine, Jan Hendrik van Kinsbergen (1735-1819), admiraal en filantroop, De Bataafsche Leeuw, 1990

Dit artikel is een publicatie van Geschiedenis Magazine.
© Geschiedenis Magazine, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 01 juni 2014

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.