Je leest:

De Russenoorlog; een vergeten Texelse tragedie

De Russenoorlog; een vergeten Texelse tragedie

Auteur: | 4 mei 2010

5 Mei Nationale Bevrijdingsdag. De dag dat Nederland de bevrijding van het Duitse juk aan het einde van de Tweede Wereldoorlog herdenkt en viert. Maar niet voor de Texelaars. Voor hen eindigt de oorlog pas op 20 mei 1945, als Canadezen voet aan wal zetten. De Canadese invasie maakt een einde aan ‘De Russenoorlog’; Een opstand die voor velen diepe sporen nalaat.

NPO Doc: De Russenoorlog

Terwijl Nederland op 5 mei 1945 de Duitse capitulatie vierde, werd er op het Waddeneiland Texel nog vijftien dagen doorgevochten. Zo’n achthonderd op het eiland gelegerde Georgiërs waren in opstand gekomen tegen de Duitse militairen, wat uiteindelijk uitmondde in een bloedige veldslag die diepe sporen naliet. De documentaire De Russenoorlog van Arnold van Bruggen is een reconstructie van deze geschiedenis op basis van Nederlandse en Georgische ooggetuigen.

De Tweede Wereldoorlog lijkt aan Texel voorbij te trekken. Natuurlijk lijden de Texelaars onder de Duitse bezetting, maar bombardementen of hongersnood zijn de bewoners van het eiland vreemd. Tot die 6de april in 1945. Een vuurpijl boven Den Burg; het begin van de Georgische Opstand (of “De Russenoorlog”). Achthonderd Georgische krijgsgevangenen rebelleren tegen de Duitse bezetter.

Hoe de Georgiërs op Texel belanden? Bekijk volgend filmfragment:

In het Duitse leger opgenomen Georgische krijgsgevangenen. Ze voeren de klussen voor de Duitse bezetter met frisse tegenzin uit. Een hard bestaan, maar aanvaardbaar. Totdat ze te horen krijgen dat ze naar Arnhem getransporteerd worden om het tegen de alsmaar sneller oprukkende geallieerden op te nemen. “We besloten dat het beter voor ons was om ons op Texel dood te vechten”, aldus een van de overlevende Georgiërs. En zo geschiedde…

Bij het zien van de vuurpijl, om klokslag 01.00 uur, gaan de Georgiërs over tot actie. Met messen en bajonetten doden ze alle Duitse soldaten die bij hen in de buurt zijn. “Op alle plaatsen waar Duitsers en Georgiërs samen in een kwartier waren ondergebracht, en dit was het geval in vrijwel alle bunkerstellingen, vloeiden stromen bloed”, zo schrijft J.A. van der Vlis in zijn Tragedie op Texel. Een enkeling van de vierhonderd Duitse soldaten van het Georgische bataljon overleeft de slachtpartij. Niet alle opstandelingen houden zich aan de code geen geluid te maken. In enkele bunkers is de explosie van een handgranaat of het geratel van een mitrailleur te horen. Het alarmeert de Duitsers op andere delen van het eiland. Bij het krieken van de dag landen al de eerste Duitse versterkingen uit Den Helder. Maar ook de Georgische opstandelingen zitten niet stil. In Den Burg hangen ze plakkaten op waarop ze alle Texelse mannen oproepen zich bij het bunkercomplex Texla te melden en de wapens tegen de bezetter op te pakken. Van de tweehonderd melders heeft de helft militaire ervaring en neemt een wapen in ontvangst.

Large

Oversteek

Wat er daarna gebeurt, is niet geheel duidelijk. Terwijl de Georgiërs hun overwinning vieren, beramen de overgebleven Duitsers plannen om de opstand neer te slaan. Om 16.30 uur die 6de april breekt de hel in de straten van Den Burg los. Duizenden granaten komen er tot ontploffing. Tientallen Texelse burgers laten het leven. Aan het eind van de dag is Den Burg weer in handen van de Duitsers. Onder druk van nieuwe Duitse troepen uit Den Helder moeten de Georgiërs de volgende dag ook Oudeschild opgeven. De opstandelingen trekken zich terug in Polder Eierland waarna ze in De Dennen de oprukkende Duitsers een halt toeroepen. De volgende dag wordt de situatie van de Georgiërs penibeler. Steeds verder jagen de Duitsers de Georgiers het Eierland in.

Een reddingsplan moet soelaas brengen voor de opstandige Georgiërs. Kort na middernacht op 9 april wagen vier Georgische militairen en tien Texelaars vanaf het boothuis bij de vuurtoren in de reddingsboot Joan Hodshon de oversteek naar Engeland. Terwijl de boot een etmaal later op de kusten van Engeland strandt, gaat de strijd op Texel onverminderd door. Hoewel numeriek in de meerderheid, slagen de Duisters er niet in Texel te annexeren. Met zwaar geschut bestoken ze vanaf de Ruigendijk het Eierland en vliegveld Vlijt. Veel boerderijen in Eierland branden tot de grond toe af. Uit angst voor de vele beschietingen verlaten de bewoners van Cocksdorp hun geliefde woonplaats. De Duitse aanvallen hebben succes; de Georgiërs moeten De Koog opgeven.

Medium
Duitse militairen op Texel.

Vliegveld Vlijt

Focus van de opstandelingen komt nu op vliegveld Vlijt te liggen. In de overtuiging dat daar de beslissende slag geslagen zal worden, verzamelen de Duitsers zich in De Waal. Schuren en huizen nemen ze in beslag en slaan er hun munitie in op. In de vroege ochtend van 12 april brullen de Duitse kanonnen. Vanaf de Ruigendijk beschieten de Duitsers met zwaar geschut de boerderijen langs de Postweg tot Zuid-Eierland en de bunkers van vliegveld Vlijt. Vanuit polder Het Noorden nemen ze de boerderijen langs de Hoofdweg op de korrel. Al snel staat een groot deel van Eierland in lichterlaaie; de bewoners pakken hun biezen en stuiven alle kanten op. Hoewel het aantal Duitsers het aantal Georgiërs ver overtreft, slagen de Duitsers er niet in Vlijt in te nemen. Met het vallen van de avond voelen ze zich genoodzaakt zich tot aan Ruigendijk terug te trekken.

Medium
Verwoeste arbeidershuisjes aan de Hoofdweg in de polder Eierland.

Met het aanbreken van de dag wagen de Duitsers op 13 april een nieuwe poging vliegveld Vlijt te heroveren. Na zware beschietingen komt om 15.00 uur de Duitse infanterie in actie. Maar het kleine groepje Georgiers houdt dapper stand. De opstandelingen voelen hun einde naderen en besluiten in de daaropvolgende nacht, ochtend en dagen zich terug te trekken in de duinen en rond de vuurtoren. Ook de Georgiërs in Cocksdorp verschansen zich in de duinen.

Strijd om de vuurtoren

Het strijdtoneel verplaatst zich. Rond de vuurtoren van Texel; daar zal de beslissende slag geslagen worden. De Duitsers plaatsen een cordon van geschutsstukken rondom het met mijnenvelden en prikkeldraadstellingen versterkte complex rondom de vuurtoren. Zo’n 110 Georgiërs zitten opgesloten. Op vrijdag 20 april barst de definitieve strijd los. ’s Nachts slagen 36 Georgiërs er nog wel in door het Duitse cordon te sluipen. Ze verschansen zich in de Eierlandse duinen en splitsen zich op in partizanengroepjes. Twee dagen vechten de Duitsers en Georgiërs nog bij de vuurtoren, die het onder de beschietingen zwaar te verduren heeft. De situatie van de Georgiërs wordt steeds uitzichtlozer. Gebrek aan water, voedsel, munitie en uitputting vormen een extra vijand.

Op zondag 22 april moeten de Georgiërs bij de vuurtoren zich overgeven. Duitsers voeren hen af naar het erf van hoeve Buitenzorg. Onder vuur gehouden door de Duitsers graven tientallen Georgiërs hun eigen graf. Daarna moeten ze zich uitkleden; het Duitse uniform zijn ze immers onwaardig. Vervolgens komt de kogel.

Zuiveringsactie

Het leed is nog niet voorbij. ’s Middags starten de Duitsers een zuiveringsactie, een onderneming die vier dagen zal duren. In een lange linie trekt de bezetter vanaf de Cocksdorp naar het zuiden, het eiland over. Schietend op alles wat Georgisch lijkt. Veel Georgiërs verschansen zich in de duinen ten noorden van De Koog en rond de Slufter. Daar leggen ze een nieuw mijnenveld aan die de Duitsers tegenhoudt. Andere Georgiërs worden gered door de Texelse bevolking die hen verstopt in kelders, regenbakken en hooiklampen. Gevaarlijk spel daar de Duitsers dreigen collaborateurs te doden en hun huizen in brand te steken.

Na vier dagen hebben de Duitsers Texel, op het gebied rond De Koog en de Slufter na, weer in handen. Het is het begin van een gewapende vrede. Her en der vinden om de zoveel tijd beschietingen tussen de Duitse bezetter en de Georgische opstandelingen plaats. Ook na 5 mei, de dag dat Duitsland capituleert, vinden er nog regelmatig vuurgevechten plaats. Pas als de Canadezen op 20 mei voet op Texelse bodem zetten is ook voor Texel en haar bewoners de Tweede Wereldoorlog definitief voorbij.

Diepe sporen

De Russenoorlog laat diepe sporen na. De ruim vijfhonderd bunkers en stranden en duinen bezaaid met bommen is nog het minst erg. Van de achthonderd Georgiërs overleven 228 opstandelingen de strijd op Texel. Vele jaren later rehabiliteren de Sovjet-autoriteiten het 822ste Georgische bataljon. Het aantal gevallen Duitsers is minder eenduidig. De bevrijders van Texel, het Eerste Canadese Legerkorps, spreekt van 2347 gesneuvelde Duitsers; de Wehrmacht noemt het getal 420. Daarnaast komen 117 burgers om. Het gros van de boerderijen in de polder Eierland ligt in as. Grote delen van Den Burg zijn omgetoverd tot ruïnes.

De bewoners van Texel zijn verdeeld over de Russenoorlog. Tuurlijk, Texel is bevrijd van de bezetter. Maar veel bewoners zijn nog steeds boos over de in hun ogen overhaaste Georgische acties. De eilanders die de opstandelingen in de Koude Oorlog herdenken krijgen het zwaar; zij worden voor Communist versleten…

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 04 mei 2010

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.