Je leest:

Computermodel voorspelt strenge goden

Computermodel voorspelt strenge goden

Auteur: | 18 november 2014

In culturen die moeten overleven in een ruig klimaat waar het moeilijk is om aan voedsel te komen, geloven mensen in strengere, persoonlijke goden. Dat is een verschijnsel dat religiewetenschappers al lang kenden, maar nu is het ook nog eens bevestigd door… een computermodel.

‘JHWH’, de god van het Jodendom, is een van de oudste en strengste goden ter wereld.
wikimedia commons

In de loop van de geschiedenis hebben mensen uiteenlopende soorten goden vereerd. Als je dat van een flinke afstand bekijkt zijn die goden in twee categorieën in te delen. Aan de ene kant staan afstandelijke goden, die de wereld geschapen hebben maar zich er verder niet meer mee bemoeien. Ze oordelen niet en houden zich nauwelijks met het leven van mensen bezig. Natuurgoden uit Afrika bijvoorbeeld.

Aan de andere kant bestaan goden die de wereld geschapen hebben en zich er regelmatig tegenaan bemoeien. Deze andere soort zijn strenge, persoonlijke goden. Mensen zijn aan hen verantwoording schuldig en met mensen die zich niet aan bepaalde regels houden kan het wel eens verkeerd aflopen. Een voorbeeld is de god van het Jodendom of bepaalde godsopvattingen binnen het christendom. Binnen deze twee extremen bestaan uiteraard heel veel tussenvormen.

Waar komen al die verschillende soorten goden vandaan? Waarom vereert de ene cultuur een strenge, persoonlijke god vereert en ziet de andere meer in een afstandelijke natuurgod? Dat is een discussie waar religiewetenschappers zich mee bezig houden. Dat strenge, persoonlijke goden vaker opduiken in samenlevingen die een hogere mate van politieke hiërarchie en sociale complexiteit hebben is al langer bekend. Een complexe samenleving heeft immers regels nodig, en het geloof in een strenge god die toeziet op die regels is een goed bindmiddel voor zo’n samenleving.

Onvriendelijke omgeving

Maar hoe zit het met ecologische factoren? Een ruiger klimaat leidt immers sneller tot complexe organisatie. Zou er dan ook een verband zijn tussen klimaat en godsbeleving? Het ligt voor de hand, maar is moeilijk aan te tonen. Om dat toch uit te zoeken maakten Amerikaanse evolutionair biologen een computerprogramma. Daarmee brachten ze de factoren in kaart die invloed hebben op de keuze voor een strenge dan wel afstandelijke god. De resultaten beschreven ze in wetenschappelijk tijdschrift PNAS.

In de uitkomst van het computermodel zijn de blauwe stipjes samenlevingen die een strenge, wetgevende god kennen. De rode stipjes kennen die niet. Op de onderliggende kaart zijn ecologische gegevens verwerkt. Wetgevende goden kwamen meer voor op plaatsen waar van nature minder ecologische variatie voorkomt (hoe grijzer het gebied, hoe meer ecologische variatie).
PNAS

De Amerikanen onderzochten de godsbeleving van groot aantal (historische) samenlevingen wereldwijd en vergeleken dat met gegevens over zaken als klimaat, temeratuurvariaties, aanwezigheid van wilde dieren en de beschikbaarheid van voedsel. Er bleek, zoals verwacht, inderdaad een sterk verband te zijn tussen de aanwezigheid van een strenge godheid en politieke complexiteit. Ook was volgens het computermodel de kans op een strenge god groter in samenlevingen die minder toegang tot water en voedsel hebben en in samenlevingen die in een veranderlijk en ruig klimaat leefden. De invloed van verschillende factoren werd zo duidelijk. Er lijkt een duidelijk verband uit het model te komen: In een ruig klimaat ontstaan strenge goden. Het model kon het soort god dat ergens zou ontstaan met 91% zekerheid voorspellen.

Een gedeeld geloof in een persoonlijke god kan helpen angst weg te nemen en zodoende een samenleving beter in staat stellen te overleven in een gevaarlijke en onvriendelijke omgeving. Het is voor het eerst dat een verband tussen ecologie en religie op deze manier aangetoond is. Laten complexe historische en culturele ontwikkelingen zich echt op deze manier verklaren? Niet volledig, want elke situatie is uniek en moet afzonderlijk onderzocht worden om per geval iets zinnigs te kunnen zeggen. Maar computermodellen kunnen geesteswetenschappers wel helpen met overzicht krijgen in moeilijke culturele en historische vraagstukken.

Bron:

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 18 november 2014

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink Agenda

NEMO Kennislink vertoont op deze plaats normaal gesproken wetenschappelijke activiteiten uit heel Nederland. Door de maatregelen tegen het nieuwe coronavirus zal daarvan een groot gedeelte worden afgelast. Omdat we geen achterhaalde informatie willen verspreiden, laten we voorlopig geen activiteiten zien.
NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.