Je leest:

‘Clintons trukendoos is beperkter dan die van Trump’

'Clintons trukendoos is beperkter dan die van Trump'

Hans de Bruijn legt Amerikaanse verkiezingsretoriek langs de meetlat

Misschien zit jij ook komende woensdagnacht wel voor de buis. Het debat tussen Hillary Clinton en Donald Trump is niet alleen interessant voor Amerikanen, ook in de rest van de wereld volgen velen het op de voet. Om je alvast wat voor te bereiden op het verkiezingsdebat, vroeg NEMO Kennislink bestuurskundige Hans de Bruijn de verbale trucs en zwaktes van beide kemphanen onder de loep te nemen.

Van gelekte e-mails tot geluidsopnamen in een busje, alles wordt ingezet in de strijd voor het Amerikaanse presidentschap tussen Hillary Clinton en Donald Trump. Waar zij hem steeds vaker neerzet als een ongeleid projectiel, zegt Trump ‘crooked Hillary’ te willen opsluiten in een gevangenis als hij president wordt. Dat beide kandidaten elkaar niet slechts bestrijden om zelf president te kunnen worden, maar ook een persoonlijke aversie tegen elkaar hebben ontwikkeld, is inmiddels wel duidelijk, vinden veel experts.

Toch zullen ze elkaar nog een keer moeten spreken en wel tijdens het komende – en tevens laatste – verkiezingsdebat op woensdag 19 oktober. Er ligt veel druk op beiden om zo goed mogelijk voor de dag te komen. Volgens de laatste peilingen ligt Trump weliswaar flink achter op Clinton nu, maar het is nog steeds spannend. Welke strategieën gaan Trump en Clinton toepassen om de kiezer voor zich te winnen? Hoe goed zitten hun verhaallijnen in elkaar? En wat zijn absolute do’s en don’t’s? Hans de Bruijn bestudeert al enkele maanden het politieke taalgebruik van Trump en Clinton en vertelt er graag over.

Hans de Bruijn

Hans de bruijn
met toestemming

Hans de Bruijn is hoogleraar bestuurskunde aan de TU Delft. Hij specialiseert zich onder meer in politiek taalgebruik en vindt het leuk zijn inzichten met een breder publiek te delen. Dit doet hij onder meer in wekelijkse columns voor Dagblad Trouw. Tijdens het laatste verkiezingsdebat verzorgt hij bovendien een publiekslezing aan de Universiteit Twente over de retorische trucs van Clinton en Trump. Daarbij krijgt hij hulp van acteurs die Trump en Clinton naspelen en daarbij ook het publiek niet ongemoeid laten.

Als je Clinton en Trump op basis van hun retorische stijl met een dier zou moeten vergelijken, welke dieren zou je dan kiezen?

“Voor Trump een leeuw, tijger of een ander onvoorspelbaar roofdier. Hij jaagt op de politieke elite. Het is spannend in zijn nabijheid, omdat hij zo maar kan uithalen.”

“Clinton zou ik vergelijken met een beer. Zoals haar verkiezingsslogan Stronger Together laat zien, hamert ze op een inclusieve samenleving en je zoekt veiligheid bij haar. Ze is niet gevaarlijk, zolang je haar jongen maar respecteert. Als je daaraan komt, kan ze wel agressief worden. Wat haar kindjes dan zijn? Nou, onder meer een samenleving waar plek en respect is voor iedereen – ongeacht etniciteit of andere afkomst.”

Wat zijn Trumps sterke punten als het op retoriek aankomt?

“Hij heeft een simpele maar krachtige verhaallijn met daarin een schurk, slachtoffer en een held. Dat ligt lekker in het gehoor. De schurk is Clinton en de rest van de liberale politieke elite. Die heeft alles maar laten waaien en de Verenigde Staten uitverkocht aan China en andere landen. Het slachtoffer is de gewone Amerikaan die hierdoor zijn baan kwijt is of moeite heeft die te behouden. De held is Trump, die als zakenman weet waar het echte leven om draait. Make America great again! luidt dan ook een van zijn leuzen.”

“Verder praat hij veel in termen van winnen en verliezen. Daarbij zegt hij dat de Amerikanen verloren hebben doordat de rest, bijvoorbeeld de Chinezen, oneerlijke dingen deden. Hiermee zegt hij dat verliezen op zich niet erg is, maar wel als het onterecht is. En zo geeft hij impliciet aan zelf eerlijk te willen vechten. Daarmee heeft hij een krachtige frame. Samen met de one-liners die hij erop spint – en zijn directe manier van spreken waarbij hij zich vaak direct tot de burger wendt, raakt hij zo bij veel Amerikanen een snaar.”

“Ten slotte kan hij goed economiseren. Hij vindt dat Amerika terug moet naar het isolationisme en beargumenteert dat door naar het kostenplaatje te verwijzen. Als anderen willen dan wij ze helpen moeten ze maar betalen, is het motto.”

Wat is Trumps achilleshiel?

“Hij heeft drie zwaktes: het ontbreken van een consistent beleidsverhaal, een explosieve persoonlijkheid en, in het verlengde daarvan, zijn grofheid. Neem het laatste debat: toen Clinton vroeg hoe hij ervoor zou zorgen dat zijn plan voor belastingverlaging niet tot een groter begrotingstekort leidt, stond hij met de mond vol tanden. In plaats van de vraag alsnog te beantwoorden gaat hij dan anderen beschuldigen. Zo klaagde hij na afloop van het eerste presidentiële debat waarvan het tweede deel niet zo gunstig voor hem verliep, dat hem een haperende microfoon was gegeven.”

Trumps microfoon leek prima te werken, maar volgens hem was dat niet de hele tijd zo. Was er echt iets mis of was dit een poging tot afleiding?

“Bovendien wordt hij beledigend als hij aan de verliezende hand is. Na moslims en veteranen, bespotte hij onlangs gehandicapten. Toen een spastische journalist iets schreef wat hem niet zinde, deed Trump zijn bewegingen na. Zo vervreem je niet alleen hele groepen in de samenleving van je, het geeft ook de doorsnee Amerikaan een ongemakkelijk gevoel. Dat repareert hij achteraf wel deels. Door zich te profileren als een politieke rebel die niet aan politieke correctheid doet en door zich als persoon apart te zetten van zijn politieke uitspraken. Als hij bijvoorbeeld iets negatiefs over moslims roept, benadrukt hij daarna dat hij veel islamieten als vrienden heeft en hen spirituele mensen vindt. Dan leidt ertoe dat sommige mensen dan zeggen: ach, hij is echt wel een good guy. Hij is geen racist, maar gewoon diepbedroefd over terrorisme.”

Wat is Clintons strategie? En hoe beoordeel je die?

“Haar campagne wordt steeds meer gestuurd door Trumps optreden. De afgelopen weken heeft ze Trump vooral aangevallen op zijn missers en daar blijft ze de aandacht op vestigen. Ze heeft geluk dat Trump zo incompetent is, waardoor ze hem kan wegzetten als iemand die ongeschikt is als president. Daarnaast benadrukt ze graag haar status van expert. Qua beleid is haar verhaal inclusief en positief: Amerika heeft al veel bereikt en is sterk. Door samen te werken kunnen we nog verder komen. Maar die verhaallijn kan ook zeverig overkomen. Ze praat bovendien nogal abstract, vaak met een prekerig ondertoontje, wat soms ergernis opwekt.”

“Een andere valkuil van zo’n CDA-achtig moralistisch verhaal is dat het dan hypocriet overkomt als je zelf heel individualistisch opereert en niet open bent. Over je gezondheid bijvoorbeeld. Ook komt Clinton nogal afstandelijk en, volgens sommige kiezers, zelfs arrogant over. Je zou kunnen zeggen dat ze mazzel heeft dat Trump zo’n harde uitstraling heeft waarnaast die trekjes verbleken. Naast een redelijker iemand als Jeb Bush zou ze het veel moeilijker hebben.”

Hillary clinton
Clinton heeft het imago afstandelijk en weinig benaderbaar te zijn. Om dat (voor)oordeel te veranderen ondernam ze onder meer de Breaking Down Barrier Tour om met ‘gewone’ Amerikanen te praten over hun zorgen en wensen. In foto’s die gebruikt worden in haar campagne, zoals deze, wordt ze bovendien vaak geportretteerd als iemand met een krachtige, maar ook fijngevoelige uitstraling.

Stel je bent voor een dag campagneleider van zowel Trump als Clinton. Wat zou jouw gouden tip aan hen zijn?

“Trump zou ik aanraden zich tot maximaal drie issues te beperken en daar heel gematigd op te zijn. Hij kan bijvoorbeeld iets gaan zeggen als: ‘Qua buitenlands beleid zal ik veel gematigder zijn dan Hillary en niet te snel gaan interveniëren.’ Kijk, zeggen mensen dan, hij kan toch presidentieel zijn. Ook kan hij zichzelf profileren als onderhandelaar. ‘Ik kan dat, stuur mij maar op Poetin af.’ Dan krijgen zijn positieve woorden over de Russische president die Clinton nu tegen hem gebruikt opeens iets positiefs.”

“Clinton moet haar verhaal dichter bij de mensen brengen. Als je diep bezorgd bent over de toekomst dan wil je geen abstracte verhalen horen over bijvoorbeeld vrijhandel, maar concrete illustraties krijgen. Ze moet daarom voorbeelden noemen van mensen die weer een kans kregen dankzij de zaken waar zij voor staat, zoals vrijhandel. Amerikanen smullen van zulke succesverhalen. Als ze slim is laat ze Joe the Plumber, – de Amerikaanse versie van Henk en Ingrid – bovendien ‘wonen’ in Florida, Iowa, Wisconsin of een andere swing state (een staat waar geen van de kandidaten een meerderheid heeft, red.).”

In november kiezen de Amerikanen alweer hun 45e president. Van welke voorgaande president kunnen Trump en Clinton nog wat leren?

“Trump zou naar Ronald Reagan kunnen kijken. Die had net als Trump een erg rechts programma, voor die tijd althans. Maar in tegenstelling tot Trump had Reagan een vriendelijke, zachte uitstraling. Dit hielp hem steun te krijgen voor zijn harde programma. Clinton kan zich eigenlijk niet spiegelen aan een eerdere president. Daar is haar positie te uniek voor. De meest recente presidenten waren telkens nieuw, maar Clinton niet. Ze is geen nieuwkomer in Washington en heeft geen vernieuwende politieke agenda. Ze wil het beleid van Barack Obama immers grotendeels voort zetten. Maar ze kan zich ook niet beroepen op een eerder, succesvol presidentschap.”

“Haar positie maakt het lastig zich als een alternatief te presenteren en dat is wel een beproefde manier om te winnen. Neem haar drie voorgangers. Bill Clinton zette zich af tegen Reagan en Bush senior. George Bush presenteerde zich als Texaan en als iemand die de moraal wilde terugbrengen als compassionate conservative. Obama zette zich op zijn beurt af tegen Bush. Maar Hillary Clinton kan niet roepen dat ze voor een nieuw begin staat, omdat zij actief onderdeel is van de voorgaande regering. Dat maakt haar positie lastig en haar trukendoos beperkt.”

Trump   clinton
Clinton en Trump zijn echte tegenpolen: van hun manier van spreken, tot hun idealen en hun visie op hoe Amerika de afgelopen vier jaar presteerde.

De uitslag van Amerikaanse verkiezingsdebatten wordt door journalisten vaak gekoppeld aan het stemgedrag van Amerikaanse burgers: de winnaar van het verkiezingsdebat zou tevens de winnaar zijn van de verkiezingen van 8 november. In hoeverre bepalen de debatten tussen presidentskandidaten inderdaad de uitslag van de verkiezingen?

“De debatten doen er zeker toe. Dat laten polls die kort na verkiezingsdebatten worden gehouden zien. Met name kiezers die nog niet weten op wie ze willen stemmen – en dat zijn er dit keer erg veel – gebruiken de debatten om zekerheid te krijgen over wie de geschiktste kandidaat is. Daarbij zijn de marges klein. Er zijn nog vijf swing states waar Clinton ofwel Trump 49% van de kiesmannen hebben. Om dat percentage over te hevelen naar 51% heb je niet zoveel mensen nodig, maar wel de juiste: de twijfelaars. Er staat dus flink wat op het spel komende woensdag.”

White house
Wie zal er de komende vier jaar in het Witte Huis zitten: Clinton of toch Trump? Hun optreden in het aanstaande verkiezingsdebat zal bepalend zijn.

Kunnen zaken die alsnog boven water komen ook een rol spelen?

“Dat kan. De rol daarvan zien we nu al: Clinton spelen uitgelekte e-mails parten en Trump een uitgelekte opname waarin hij suggereert dat het oké is vrouwen te betasten. Trump is bovendien, zoals gezegd, erg onvoorspelbaar. Terwijl Clinton een lang politiek verleden heeft, waarin altijd wel missers zitten.”

Waar ben jij op de avond van het debat?

“In Enschede. Daar geef ik een publiekslezing voor de Universiteit Twente over de verbale trucs van Clinton en Trump. Daarbij krijg ik overigens hulp van twee acteurs die respectievelijk Trumps en Clintons retoriek imiteren. Daarbij laten ze ook het publiek niet ongemoeid. Overigens zien we elke keer – we doen samen ook andere optredens – dat het makkelijker is Trump dan Clinton na te doen, en zo het publiek te beïnvloeden. Ondanks de recente missers van Trump, kan Clinton het dan ook nog best lastig krijgen het komende debat.”

Hebben verkiezingsdebatten invloed op jouw voorkeur?

Woensdag vindt alweer het derde presidentiële verkiezingsdebat plaats tussen Hillary Rodham Clinton en Donald Trump in Las Vegas (VS). Ook in Nederland kennen we op de vooravond van de verkiezingen de lijsttrekkersdebatten, waarin verschillende partijleiders met elkaar in debat gaan over diverse politieke kwesties. Laat jij je voorkeur bepalen door dit soort debatten? Eventuele opmerkingen en toelichting kun je kwijt in de reacties.

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 14 oktober 2016

Discussieer mee

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

LEES EN DRAAG BIJ AAN DE DISCUSSIE