Je leest:

Carthago: verwoest maar nooit vergeten

Carthago: verwoest maar nooit vergeten

Een unieke tentoonstelling in het RMO

Auteur: | 28 november 2014

Een primeur. Voor het eerst in de geschiedenis heeft het Rijksmuseum van Oudheden een tentoonstelling over de antieke stad Carthago kunnen samenstellen. Het museum toont meer dan 300 voorwerpen, zowel uit hun eigen collectie als bruiklenen uit Tunesië en bekende Europese musea. Kennislink is erg benieuwd hoe de makers het spannende verhaal van de opkomst en ondergang van Carthago vertellen.

1/7

Kaart Middellandse zee

Een grote kleurige kaart verwelkomt je bij de ingang van de tentoonstelling. Carthago… De naam van deze antieke stad laat nog wel een belletje rinkelen maar welke bezoeker weet waar het ligt, mag het zeggen… In Tunesië dus, vlak bij de huidige stad Tunis. Het puntje in de hoofdletter C verwijst naar de militaire haven van de stad: een ommuurde cirkel met middenin een eilandje waarop schepen gebouwd of gerestaureerd konden worden.

1/7

Plattegrond Punisch Carthago

Op deze gereproduceerde plattegrond van Punisch Carthago is goed de locatie van de havens te zien. Iedereen mocht de langwerpige reguliere haven invaren, maar de ronde militaire haven ernaast was afgesloten voor onbevoegden en nieuwsgierige blikken door een hoge muur. In het midden is goed het eiland te zien met scheepshellingen en een gebouw waar 170 schepen gehuisvest konden worden voor onderhoud.

1/7

Zaal 1 binnenste cirkel

De tentoonstelling is verdeeld over twee zalen, beide in de vorm van de militaire haven van het Punische Carthago. In de middelste cirkel van de eerste zaal staat een sarcofaag van een vrouw. Verder zijn in de cirkel objecten te zien met een link naar de dodenwereld en verering van de goden.

1/7

Zaal 1 buitenste cirkel

In de buitenste cirkel van de 1e tentoonstellingszaal wordt de ontstaansgeschiedenis van de stad verteld aan de hand van prenten uit latere tijden (rechts aan de wand). Aan de linkerkant zijn archeologische objecten te zien die de migratiestromen van de Feniciërs tonen. Achterin staan door J.E. Humbert aangekochte en opgegraven objecten. Wie verder loopt komt bij vitrines met sieraden en als laatste het uitgebeelde verhaal van Hannibal.

1/7

Projectiescherm 1

Naast archeologische vondsten en prenten vertelt de tentoonstelling het verhaal van de stad per thema aan de hand van een digitaal vierdelig scherm. Helemaal links is de plattegrond van de oude stad te zien, op de middelste twee schermen de uitleg bij de aldaar gevonden voorwerpen en op het rechter scherm is te zien hoe de locatie er vandaag de dag bij ligt. De projectie is doorlopend en duurt 6 minuten.

1/7

Projectiescherm 2

Op de 2e verdieping, die de periode van het Romeinse Carthago uitlicht, staat eveneens een digitaal vierdelig scherm. Hierop is de door de Romeinen heropgebouwde stad te zien (links), op de middelste 2 schermen geven de makers extra uitleg over de gevonden voorwerpen per locatie en rechts is de huidige situatie in Carthago te zien.

1/7

Zonnewijzer

Deze zonnewijzer van marmer is gevonden in Carthago, hoewel ze niet is afgesteld op de breedtegraad van deze stad. De lichtstraal door het gaatje geeft de dag aan: in de binnenkant is de Romeinse kalender uitgekerfd. Een mooi voorbeeld van de luxe en rijkdom, die ook tijdens de Romeinse tijd overal was terug te vinden in de stad. (Bruikleen van het Louvre, 1e-2e eeuw na Christus).

Carthago herontdekt

Carthago, die beroemde stad uit de Oudheid, ligt vlak bij het huidige Tunis aan de Middellandse zeekust. De Tunesiërs blijken erg genereus te zijn geweest in het uitlenen van topstukken voor deze tentoonstelling. Ze zijn maar wat trots dat hun cultureel erfgoed in het buitenland zo belangrijk wordt gevonden en zijn zelfs nog beter bekend met de Nederlander Jean Emile Humbert dan Nederland zelf. Deze ingenieur ontdekte in 1817 de eerste resten van het oude Carthago en ook enkele van zijn vondsten zijn onderdeel van deze tentoonstelling.

Humbert ging op zoek naar de stad die na de inname door de Vandalen in het jaar 439 in verval was geraakt, maar nooit werd vergeten. Verhalen over Hannibal en zijn olifanten, de legendarische koningin Dido of de drie Punische oorlogen bleven al die eeuwen voortleven in Europese literatuur en beeldende kunst. Voor deze tentoonstelling is er dan ook voor gekozen om naast archeologische voorwerpen ook volop voorbeelden te tonen van prenten en schilderijen die het Carthaagse verhaal vertellen.

Verovering van Carthago Nova door Romeinen tijdens de 2e Punische Oorlog. (Pieter Furnius, 16e eeuw, Universitaire Bibliotheken Leiden)

Militaire haven als inspiratie

De tentoonstelling is verdeeld over twee verdiepingen en bij binnenkomst valt onmiddellijk de bijzondere vormgeving op. De zaal is verdeeld in een binnenring en een buitenring, net als de militaire haven van Carthago. In de buitenste ring wordt de mythe over de oprichting van Carthago getoond, zoals zij eeuwen later werd weergegeven in Europese prenten. Daartegenover staan archeologische voorwerpen die de culturele overeenkomsten laten zien tussen de zeevarende Feniciërs op andere culturen in het Middellandse zeegebied.

Achterin zijn objecten opgesteld die door Humbert zijn opgegraven en aangekocht. Verschillende onderwerpen bij elkaar dus, maar het werkt: ze vullen elkaar mooi aan. Loop je bij binnenkomst direct rechtdoor de binnencirkel in, dan sta je oog in oog met een prachtige, bijna gave sarcofaag van een vrouw. Zij is een echte blikvanger in de zaal en ook één van de topstukken in bruikleen.

Carthago was een multiculturele havenstad en de vermenging in de samenleving is goed terug te zien bij deze vrouw. Haar jurk is naar de Griekse mode, de kroon met vogel is Egyptisch en de vormgeving van de sarcofaag is Etruskisch. (Musée National de Carthage, 3e-4e eeuw voor Christus.)

Nieuwste inzichten verwerkt

Deze eerste zaal vertelt chronologisch het verhaal van de oprichting van de stad in de 9e eeuw tot aan de Tweede Punische oorlog (218 – 201 v.Chr.), waarbij Hannibal met zijn olifanten de Alpen over trok, richting Rome. Het archeologisch bewijs dat de stad ook echt in 814 voor Christus gesticht zou kunnen zijn, de versie van Vergilius over Dido in zijn Aeneis, is pas recent geleverd en wordt hier bevestigd. De bewoners waren in ieder geval de uit Libanon afkomstige Feniciërs. Zij bouwden overal aan de Middellandse zeekust handelsposten.

Sieraden Carthago, tussen de 7e en de 3e eeuw voor Christus

De makers hebben gekozen voor het opstellen van objecten rond thema’s, zoals de dood en het dagelijks leven. Veel archeologische vondsten komen uit graven en tonen de riten rond de dood. Zo werden de gestorvenen geschoren om ze schoon en netjes af te leveren in het hiernamaals. Grimmige maskertjes moesten voorkomen dat boze geesten met hen mee zouden reizen. Verder kun je je vergapen aan een vitrine vol sieraden.

De tweede zaal vertelt voornamelijk het verhaal van Romeins Carthago. Na de Derde Punische Oorlog maakten de Romeinen de stad in 146 voor Christus met de grond gelijk en de weinige inwoners die nog in leven waren, verkochten ze als slaven. Het cultureel erfgoed van Carthago, zoals de bibliotheek, verdween in de vlammen van de brandende stad. De Romeinen hadden hun grote concurrent verslagen, maar de invloed van de stad op de regio was daarmee niet verdwenen. Religieuze riten werden aangepast naar Romeins gebruik, maar behielden Punische elementen.

Beeld godin met Punische elementen, 1e eeuw na Christus

Dat Carthago langer doorleefde in het collectief geheugen, is een van de recente wetenschappelijke visies die deze tentoonstelling wil uitdragen. Vandaar dat is gekozen voor het beeld met de leeuwenkop als symbool. Het beeld komt niet uit Carthago zelf maar heeft wel typisch kenmerken van een Punische godheid, welke duidelijk anders zijn dan Griekse of Romeinse goden. De Punische invloed op het Afrikaanse achterland bleef ook na de verwoesting van de stad doorwerken.

De overlevering

Wat we nog weten over Carthago, is afkomstig van archeologische vondsten en uit de teksten van de overwinnaars: de Romeinen. Zij bouwden de ooit zo bloeiende havenstad na verwoesting weer op, waarbij Carthago de derde stad van het Romeinse Rijk werd. Geschriften van de Carthagers zelf zijn alleen grotendeels verloren gegaan. Vandaag de dag onderzoeken wetenschappers nog volop de archeologische sites in Tunesië en opgegraven objecten en inscripties, wat ook terugkomt in de tentoonstelling. Een van de topstukken is een unieke Punische scheepsram, gezonken in 260 voor Christus.

Unieke scheepsram uit 260 v. Chr met Punische inscriptie: “Laat deze (ram) gericht zijn tegen het schip: met (de) woede (van) Baäl (de god), die het doel laat bereiken, laat deze gaan en het beslagen schild in het midden raken”. De scheepsram is gebruikt, wat te zien is aan de butsen aan het uiteinde.

De scheepsram behoorde tot een schip dat is gezonken tijdens de Eerste Punische oorlog. De Carthagers waren als zeevaarders gepokt en gemazeld. Tijdens een zeeslag tegen de Romeinen ging iedereen er van uit dat de superieure Carthagers de kleinere en onervaren Romeinse vloot in de pan zou hakken. Niets bleek minder waar. De Romeinen, superieur in gevechten op het land, hadden een enterbrug (corvus) bedacht. Zo konden ze man-op-man gevechten houden, in plaats van moeilijke tactieken uit te moeten voeren met hun schepen. Geheel onverwachts wonnen ze deze zeeslag bij Sicilië.

Tekening van de zeeslag bij Mylae, een stadje aan de kust van Sicilië. Hierop is goed te zien hoe zowel de scheepsram als de Romeinse enterbrug werden ingezet tijdens deze strijd.

Voor de kust zijn in 2010 elf scheepsrammen teruggevonden, waarvan slechts één Punisch en de rest Romeins. Zou je in eerste instantie denken dat de Romeinen de zeeslag verloren moeten hebben door deze fysieke verliezen; de conclusie hieruit is een hele andere volgens professor Roald Docter: “de Carthagers zetten tijdens deze zeeslag schepen in die ze eerder op de Romeinen hadden overwonnen. Dat de Punische scheepsram ook echt is gebruikt tijdens de strijd is goed te zien aan de butsen in het brons. Op deze manier komt de geschiedenis wel heel dichtbij.” Carthago-specialist Docter (universiteit Gent) is een van de drijvende krachten achter de tentoonstelling en medeauteur van het bijbehorende boek Carthago. Opkomst & Ondergang.

Informatie tentoonstelling Carthago

De tentoonstelling over Carthago is tot 11 mei 2015 te zien in het Rijksmuseum voor Oudheden in Leiden. Naast de tentoonstelling organiseert het museum, samen met partners, allerlei evenementen rond het thema Carthago. Zie voor meer informatie de Kennislinkagenda.

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 28 november 2014

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink Agenda

NEMO Kennislink vertoont op deze plaats normaal gesproken wetenschappelijke activiteiten uit heel Nederland. Door de maatregelen tegen het nieuwe coronavirus zal daarvan een groot gedeelte worden afgelast. Omdat we geen achterhaalde informatie willen verspreiden, laten we voorlopig geen activiteiten zien.
NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.