Je leest:

‘Als er een tekort is aan informatie, gaan mensen dat zelf opvullen’

‘Als er een tekort is aan informatie, gaan mensen dat zelf opvullen’

Interview met Theo Meder over de verspreiding van nepnieuws

Auteur: | 20 maart 2020
Woordwolk uit Nederlandse Volksverhalenbank, Meertens Instituut

Sinds de coronacrisis ons land heeft bereikt, worden we overspoeld met coronanieuws. Maar niet alle berichtgeving is betrouwbaar. Via sociale media gaan er allerlei nepberichten rond, met name medische adviezen om het coronavirus tegen te gaan.

Vorig weekend ging er een bericht viraal dat afkomstig zou zijn van een arts in het Amphia-ziekenhuis in Breda: de situatie op de intensive care zou veel ernstiger zijn dan in de media werd beweerd. Het bericht zorgde zelfs in onze redactie-appgroep voor lichte paniek. Er was ook verwarring: een authentiek bericht van een arts was omgevormd tot een bericht dat de noodklok luidde. De communicatieafdeling van het ziekenhuis stuurde een persbericht uit om zich hiervan te distantiëren.

Lees ook het interview met Peter Burger op NEMO Kennislink over de verspreiding van nepnieuws.

Ook de afgelopen dagen werden er nepberichten verspreid. ‘De volgende informatie uit Zwitserland: Eindelijk duidelijk beschreven hoe het hebben van corona voelt en wat je kunt doen’, ‘De symptomen. 1. Het zal eerst de keel infecteren, dus je hebt een keelpijn die 3/4 dagen aanhoudt. 2. Het virus mengt zich vervolgens in een neusvloeistof die de luchtpijp en vervolgens de longen binnendringt.’ Mededeling onderaan het bericht: Graag deze informatie verspreiden! Of nog een bericht dat viraal ging: ‘Doorsturen graag!!! 06 4121**** als dit nummer jou belt, niet opnemen!’

Hoe komt het dat er zoveel nepberichten worden verspreid in tijden van corona? We vroegen het aan Theo Meder, hoogleraar Volksverhaal en vertelcultuur aan de Universiteit Groningen en onderzoeker aan het Meertens Instituut. Hij doet onder andere onderzoek naar moppen en broodjeaapverhalen, die nu een hausse beleven.

Eerst even de moppen. Worden de coronagrappen minder nu we de ernst van de situatie beseffen?

“Er worden nog wel grappen over de ziekte gemaakt op sociale media, maar aan het commentaar eronder zie je dat het pijnlijker wordt. Mensen reageren met opmerkingen als ‘maar je zal maar een ziek familielid hebben’. Roodkapje met een mondkapje, getiteld ‘mondkapje’, was eerst nog leuk, nu niet meer. Het lijkt alsof de humor zich een beetje afbuigt naar het hamsteren en de thuisquarantaine met de kinderen. Die onderwerpen zijn toch wat veiliger. Al die grappen leg ik zoveel mogelijk vast in de Nederlandse Verhalenbank van het Meertens Instituut.”

‘De adviezen die verspreid worden zijn typische huismiddeltjes, zoals het eten van knoflook om het virus tegen te gaan’

Ik krijg heel veel Whatsapp-berichten met medische adviezen. Is dat allemaal nepnieuws?

“Er zijn veel factcheckers die de berichten checken bij specialisten, en dan blijkt het merendeel niet te kloppen. Je hebt bijvoorbeeld een groep studenten in Leiden onder leiding van Peter Burger, die bronnen natrekt op de website Nieuwscheckers. Over het algemeen zijn de berichten die nu verspreid worden adviezen die helemaal niks uithalen, typische huismiddeltjes. Je moet knoflook eten, je moet met zout water gorgelen, je moet alcohol over je vel smeren. Het heeft allemaal geen enkele zin. Het grote probleem is dat veel mensen weinig kennis hebben over het virus, dat geldt voor bijna iedereen. Er is maar een beperkt aantal specialisten die echt weten waarover ze het hebben.”

En zelfs onder specialisten is er nog weinig bekend over dit virus…?

“Ja en dat zie je met grote haussen aan nepnieuws, geruchten en broodjeaapverhalen. Altijd als er een tekort is aan informatie gaan mensen die gaten opvullen met eigen speculaties en huismiddeltjes. Het idee dat alcohol desinfecteert en dus helpt tegen het virus of dat het niet goed tegen warm water kan omdat je bijvoorbeeld weinig griep in de zomerperiode hebt. Dus eigenlijk vrij eenvoudige huismiddeltjes en ideeën doen de ronde. En mensen houden zich daar dan maar aan vast omdat er niks anders is.”

Uitgelicht door de redactie

Geesteswetenschappen
‘We moeten ervoor waken dat we coronamoe worden’

Informatica
‘Laat zien wat er binnen de coronaregels nog wel mag’

Geneeskunde
Van ontstekingsremmers tot bloedplasma

Ontstaan veel nepberichten per ongeluk of toch ook met opzet?

“Nou dat laatste gebeurt natuurlijk ook. Zo waren er berichten op sociale media van PVV’ers die meldden dat het virus eigenlijk opzet is om van een hoop bejaarden af te komen. En dat Rutte daarachter zit. Dat is volkomen belachelijk. Ofwel mensen zitten zo in een complottheorie vast dat ze niks anders meer kunnen denken dan dit. Maar het is ook goed mogelijk dat er Russische trollen zijn die dit soort berichten verspreiden om te zorgen voor politieke ontwrichting. Ik kan niet bewijzen dat het zo is, maar het zou me ook niet verbazen. Het waren heel onzinnige berichten. Een interpretatie van Ruttes woorden die volkomen scheef was. Hij had juist een heel vriendelijke sociale boodschap en deed een beroep op medemenselijkheid. Hoe kan je dat dan precies verkeerd om opvatten? Je kan het je haast niet voorstellen. Er lijkt dus opzet in het spel.”

Is alles waaronder staat ‘verspreid dit’ nepnieuws? Hoe kun je ze nog meer herkennen?

“Ik weet niet of dat in honderd procent van de gevallen zo is, maar dan begint het wel een soort kettingbrief te worden en kun je er wel een beetje van uitgaan dat het onzin is of dat er een specifieke mening verkondigd wordt. Dan krijgt het virusachtige kenmerken. Ik denk dat je inderdaad achterdochtig moet zijn als je dat leest.”

“Ook wordt er vaak een autoriteit aan het bericht gehangen om een bericht te pushen. Zo is dat vroeger met die waarschuwingen voor computervirussen ook altijd gegaan. Daar werd dan bijvoorbeeld de naam van Bill Gates aangehangen. Als je voldoende autoriteiten eraan vast plakt, wordt je bericht geloofwaardiger.”

Kunnen we algoritmes gebruiken om nepnieuws te filteren?

“Facebook gebruikt een algoritme dat nepnieuws ertussenuit kan vissen. Maar de Nederlandse nepberichten blijven vaak nog staan doordat de algoritmes alleen voor het Engels ontwikkeld zijn. Die algoritmes werken ook nog niet feilloos, maar je kan de computer laten zoeken op bepaalde woordcombinaties zoals ‘corona’ en ‘regering’. Dan worden er een paar feiten uitgevist en die moeten dan door echte mensen beoordeeld worden. De computer kan het nog niet alleen, maar misschien in de toekomst wel. Algoritmes worden steeds slimmer.”

Denk je dat dit nog lang doorgaat, de verspreiding van nepnieuws?

“Ik denk dat het voorlopig nog wel zo door blijft gaan, dat houden we nog wel even. Misschien twijfelen mensen soms wel over de echtheid van een bericht, maar sturen ze het voor de zekerheid door. Better safe than sorry: voorkomen is beter dan genezen, is het motto. Dat was vroeger met die computervirusberichten ook. Stel dat het wel waar is, dan kun je het maar beter doorsturen naar tien vrienden. Als je ze niet gewaarschuwd hebt en het is toch iets, dan heb je spijt. Ik denk dat niemand daar volkomen immuun voor is. Misschien dat dat nog enigszins gaat afvlakken. Want hoe beter mensen geïnformeerd raken, hoe minder het nepnieuws circuleert. Maar dan wacht nepnieuws gewoon weer op zijn kans bij een volgend virus of een volgend incident.”

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 20 maart 2020

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.