Je leest:

Zwerm van superaardes

Zwerm van superaardes

Auteur: | 16 juni 2008

Op 42 lichtjaar afstand staan drie planeten die maar een paar keer zwaarder zijn dan de aarde. Sterrenkundigen van de Europese Zuidelijke Sterrenwacht kondigden de vangst van nieuwe exoplaneten aan op een sterrenkunde-conferentie in Nantes, Frankrijk. Om één op de drie zonachtige sterren zou een relatief lichte ‘superaarde’ draaien.

Eén op de drie

De onderzoekers die in 1995 de allereerste planeet rond een andere ster vonden, maken op een sterrenkundeconferentie in het Franse Nantes de vondst van nog eens 45 nieuwe exoplaneten bekend. Didier Queloz en Michel Mayor, beide van de sterrenwacht in Genève, vonden de planeten met het nieuwe HARPS-instrument van het Europese La Silla-observatorium. Hun mooiste ontdekking: om de zonachtige ster HD 40307 blijken drie ‘superaardes’ te draaien, slechts 4.2, 6.7 en 9.4 keer zo zwaar als onze eigen planeet. Mayor en Queloz denken dat zulke rotsplaneten rond nog veel meer sterren voorkomen.

Artistieke impressie van de drie ‘superaardes’ rond de ster HD 40307, op 42 lichtjaar afstand van de aarde. bron: ESO. Klik op de afbeelding voor een grotere versie.

Sterrenkunde is naast nauwkeurig meten ook veel statistiek. In onze Melkweg alleen staan al miljarden sterren; onmogelijk om die allemaal te bekijken. Het team van Mayor bekeek dan ook een doorsnee van de sterren in de melkweg. Met het HARPS-instrument zochten ze naar kleine wiebelingen in de beweging van sterren, een aanwijzing dat er een planeet rond de ster draait. Planeet en ster trekken aan elkaar via de zwaartekracht en draaien om een gemeenschappelijk zwaartepunt. De veel lichtere planeet beweegt het hardst, maar ook de ster draait rond dat middelpunt. De drie superaardes rond HD 40307 leverden hun ster een maximumsnelheid van 7 km/u – een flinke wandelpas.

“Deze planeten vormen duidelijk maar het topje van de ijsberg”, zegt Mayor in een persbericht. “Volgens de analyse van alle planeten die we met HARPS hebben bekeken, heeft ongeveer één derde van de zonachtige sterren planeten.” Het zou gaan om superaardes zoals rond HD 40307 of iets zwaardere Neptunusachtige planeten. Allemaal draaien ze in minder dan 50 dagen rond hun ster; dat levert de grootste wiebeling in de positie van de ster op en is dus makkelijker meetbaar. Zo’n snelle omloopbaan betekent dat de planeten vlakbij hun ster staan, en dus onleefbaar heet zijn.

De HARPS-spectrograaf in zijn luchtdichte vacuümkamer. Het apparaat rafelt licht van verre sterren in de verschillende kleuren waaruit het is opgebouwd. Die kleurverhouding vertelt astronomen hoe een ster of sterrenstelsel is opgebouwd. Kleurverandering in de tijd kan weer op een bewegende ster wijzen: het Dopplereffect dat bewegende geluidsbronnen hoger of lager laat klinken werkt ook op sterren die wiebelen doordat ze een zware planeet om zich hebben draaien.

Planetenjacht

Het nieuwe HARPS-instrument van de Europese Zuidelijke Sterrenwacht is speciaal ontworpen om kleine wiebels in de positie van sterren op te sporen. Die verraden de aanwezigheid van planeten rond de ster. Maar ook dit apparaat heeft zo zijn beperkingen. Conventionele zoekmethoden zijn vooral geschikt om zware planeten vlakbij hun ster op te sporen. Het gaat dan vaak om gasreuzen zoals Jupiter of Neptunus. Sinds een paar jaar komen ook lichtere exoplaneten in het vizier: planeten die hoofdzakelijk uit gesteente bestaan.

Vergeleken met de rotsplaneten Mercurius, Venus, Mars en de aarde van ons eigen zonnestelsel zijn de exoplaneten van Mayor gigantisch: de kleinste is vier keer zo zwaar als onze thuisplaneet. Maar sterrenkundigen denken dat ook die kleinere rotsplaneten volop aanwezig zijn. Mede-onderzoeker Stéphane Udry: “Waarschijnlijk zijn er ook veel andere planeten: niet alleen superaardes of Neptunus-achtigen, maar ook aardachtige planeten die we nu nog niet kunnen zien. Gooi er de honderden eerder gevonden gasreuzen als Jupiter bij, en je ziet dat het echt wemelt van de planeten.”

Zie verder

Dit artikel is een publicatie van NEMO Kennislink.
© NEMO Kennislink, sommige rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 16 juni 2008

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.