Je leest:

Zuid-Ossetië wordt wereldnieuws

Zuid-Ossetië wordt wereldnieuws

Auteur: | 1 september 2008

Zuid-Ossetië ligt diep in de Kaukasus verborgen en is kleiner dan Flevoland. Toch weten de meeste mensen het inmiddels op de kaart te vinden. In augustus was Zuid-Ossetië de oorzaak van een fel gevecht, met tanks en retoriek, tussen Georgië en Rusland. Het conflict over Zuid-Ossetië gaat echter over veel meer dan over een stuk grond in de bergen. Twee politieke historici, dr. Marc Jansen en dr. Wim van Meurs, vertellen over invloedssfeer, machtspolitiek en de toekomst van de Kaukasus.

In de nacht van 7 augustus valt Georgië Zuid-Ossetië binnen. Rusland stuurt daarop zijn eigen – veel grotere – leger de regio in. Tanks rollen door de straten, mensen slaan op de vlucht en er vallen (burger)slachtoffers. Het gebied staat opeens in het middelpunt van de belangstelling. Journalisten, diplomaten en politici reizen af naar Georgië. Wat maakt dit conflict zo belangrijk?

© Jonathan Alpeyrie 2008. Georgische soldaten in Zuid-Ossetië.

Vredestroepen onder vuur

Als Georgië Zuid-Ossetië binnenvalt, heeft dit gebied in de Kaukasus al een lange periode van strijd achter zich liggen. In 1992 heeft Zuid-Ossetië zichzelf, na een bloedige oorlog van twee jaar, onafhankelijk verklaard van Georgië. Deze status wordt echter niet door de internationale gemeenschap erkend – in tegenstelling tot bijvoorbeeld Kosovo. Het blijft onrustig in de regio en Rusland stationeert “vredestroepen” in Zuid-Ossetië om de vrede te bewaren tussen de separatisten en de Georgische strijdkrachten.

Volgens de Russen vallen er bij de Georgische aanval van 7 augustus veel slachtoffers onder hun vredestroepen en de burgerbevolking. Rusland vindt daarom dat het zijn leger wel in moet zetten om Georgië te dwingen tot vrede. De Georgische president Saakasjvili ziet de recente gebeurtenissen heel anders. Hij ziet de Russische inval als een daad van pure agressie en refereert aan soortgelijke handelingen van de vroegere supermacht de Sovjetunie.

De rol van Rusland en zijn vredestroepen waren voor de huidige oorlog al omstreden. Maar nu zijn ze dat helemaal. Rusland heeft de Georgische aanval namelijk aangegrepen om Zuid-Ossetië en Abchazië (een tweede afvallige regio) te bezetten en de strijd met de Georgische troepen aan te gaan. Tot groot ongenoegen van de westerse leiders zijn de Russische legers verder Georgië ingetrokken. Journalisten en wereldleiders vergelijken de huidige betrekkingen met die ten tijde van de Koude Oorlog. De Russische president Medvedev lijkt niet erg onder de indruk van een eventuele nieuwe Koude Oorlog. ‘We zijn nergens bang voor, ook niet voor het vooruitzicht van een koude oorlog … we hebben al verschillende situaties meegemaakt en ook deze zullen we wel weer overleven,’ verklaarde hij onlangs.

Kaart van Georgië. Rusland-deskundige Marc Jansen: ‘Sommige beschouwers menen dat de Russen hun militaire optreden al vóór de Georgische aanval gepland hadden.’

Beschermheer of agressor

‘Volgens de Russen is hun handelen een antwoord op de Georgische aanval gericht tegen Zuid-Ossetië (dat volkenrechtelijk behoort tot Georgië, maar onder bescherming is genomen door Rusland), door hen (sterk overdreven) gekarakteriseerd als “genocide,”’ verklaart dr. Marc Jansen van de Universiteit van Amsterdam. Als Rusland-specialist is hij verbonden aan de leerstoelgroep Oost-Europese geschiedenis en Oost-Europakunde. ‘Sommige beschouwers menen echter dat de Russen hun militaire optreden al vóór deze Georgische aanval gepland hadden, en dat het er dus om ging Georgië op de knieën te dwingen.’

Veel westerse commentatoren zien de beslissing van de Georgische president Saakasjvilli om Zuid-Ossetië aan te vallen als een grote fout. Zij beschouwen vooral het beschieten van Tschinvali (de hoofdstad van Zuid-Ossetië) als een fout. Dit was immers de aanleiding en/of rechtvaardiging van de Russische aanval. Dr. Wim van Meurs, Oost-Europadeskundige aan de Radboud Universiteit, meent dat Rusland het Georgische geweld gedeeltelijk heeft uitgelokt. ‘Rusland heeft met doelbewuste provocaties de Georgische president Saakasjvilli ertoe weten te bewegen om te proberen de afscheiding van Zuid-Ossetië met geweld ongedaan te maken. Het Georgische geweld in Zuid-Ossetië heeft de positie van Moskou als beschermer van de lokale bevolking versterkt en bood daarnaast een welkome rechtvaardiging voor een evenzo buitensporige militaire reactie door de Russische strijdkrachten.’

‘Het Georgische geweld in Zuid-Ossetië bood een welkome rechtvaardiging voor evenzo buitensporige militaire reactie door de Russische strijdkrachten,’ aldus Van Meurs. Foto: Russische raket in een huis in Gori.

Geopolitieke krachtenmeting

Het conflict in Georgië gaat over veel meer dan Zuid-Ossetië alleen, een regio kleiner dan Flevoland met maar 75.000 inwoners. Dit blijkt uit Jansens opvatting over de kern van het conflict. ‘Landen als Georgië zijn sinds het uiteenvallen van de Sovjetunie hun eigen weg gegaan en hebben gekozen voor het Westen in plaats van de Russische invloedssfeer waar ze oorspronkelijk deel van uitmaakten.’ Georgië heeft zich in 1991 onafhankelijk verklaard van de Sovjetunie, de supermacht die in datzelfde jaar is opgeheven. Saakasjvilli heeft meer recent laten weten dat het lid wil worden van de Europese Unie en de NAVO (de Noordatlantische verdragsorganisatie, opgericht na de Tweede Wereldoorlog). Daarnaast onderhoudt de president warme banden met de Verenigde Staten en krijgt het land Amerikaanse steun bij het opbouwen van zijn krijgsmacht. Dit heeft voor veel irritatie gezorgd bij Rusland, dat zijn oude invloedssfeer steeds verder bedreigd ziet. Van Meurs deelt de opvatting dat het conflict over veel meer gaat dan de onafhankelijkheid van het kleine gebied tussen Rusland en Georgië: ‘De confrontatie in Zuid-Ossetië vormt slechts een aanleiding voor een geopolitieke krachtenmeting.’

De geopolitieke krachtenmeting die Van Meurs noemt doet veel mensen denken aan de Koude Oorlog. Zo reageert de Amerikaanse president ouderwets fel als hij het heeft over het Russische optreden: ‘Treiteren en intimideren zijn geen acceptabele manieren om in de 21e eeuw buitenlandse politiek te bedrijven.’ Nog niet lang geleden was Poetin als vriend onthaald op de boerderij van Bush, maar die tijd lijkt nu over. De Koude Oorlog, die duurde van 1945 tot 1991, lijkt weer terug van weggeweest. Deze periode kende twee supermachten (de Sovjetunie en de Verenigde Staten) die met hun constante rivaliteit de internationale betrekkingen domineerden. ‘De verhouding is ernstig verslechterd en een spoedige verbetering kondigt zich nog niet aan’, aldus Jansen over de huidige verhouding tussen het Westen en Rusland. Georgië is niet de enige oorzaak van de verslechterde relatie tussen Rusland en het Westen. Zo hebben ook de erkenning van de onafhankelijkheid van Kosovo en het plaatsen van het raketschild in Polen, beide tegen de wens van Rusland, de relatie geen goed gedaan.

‘Landen als Georgië zijn sinds het uiteenvallen van de Sovjetunie hun eigen weg gegaan en hebben gekozen voor het Westen in plaats van de Russische invloedssfeer waar ze oorspronkelijk deel van uitmaakten,’ aldus Marc Jansen van de Universiteit van Amsterdam.

De toekomst van de Kaukasus

Van Meurs is verrast door de Russische erkenning van de onafhankelijkheid van Zuid-Ossetië en Abchazië. ‘Ik had eigenlijk verwacht dat Rusland na de militaire fase terug zou keren naar een status quo ante, waarin het als vredesmacht in Zuid-Ossetië en Abchazië fungeert met een extra bufferzone en controleposten om Tbilisi onder druk te zetten en te vernederen. De erkenning van onafhankelijkheid van beide afgescheiden gebieden geeft het conflict een hele nieuwe kwaliteit.’ Hij is benieuwd naar de gevolgen van deze Russische zet: ‘Volgt nu een vereniging van Noord- en Zuid-Ossetië (Noord-Ossetië is momenteel onderdeel van Rusland)? Wat zijn de implicaties voor separatistische bewegingen in Rusland zelf – zoals Tsjetsjenië?’ Daarnaast geeft hij aan dat de elite van Zuid-Ossetië misschien niet eens zo blij is met de erkende onafhankelijkheid. ‘Deze is rijk geworden van de niet-status van het gebied en de bevolking overleefde door onder andere kleine smokkelhandel. Met een nieuwe grens en een reguliere status zouden deze voordelen wegvallen.’

Hoe het nu verder moet, is dan ook onduidelijk. Jansen: ‘De kwestie is of het Westen landen als Georgië (en Oekraïne) kan bijstaan in hun streven een eigen weg te gaan, los van Rusland, zonder formele lidmaatschappen van NAVO of EU. Is het Westen daartoe bereid en in staat? Zal Rusland dat respecteren en maken de desbetreffende landen er niet zelf te veel een potje van?’

Oost-Europa deskundige Wim van Meurs: ‘De erkenning van onafhankelijkheid van beide afgescheiden gebieden geeft het conflict een hele nieuwe kwaliteit.’

Westerse verdeeldheid en Amerikaanse machteloosheid

‘Het Westen dient vast te houden aan de principes waar het voor staat. Dat wil zeggen: de territoriale integriteit van Georgië en het volledige vertrek van de Russische militairen uit Georgië,’ aldus Marc Jansen. ‘Maar het zou tegelijkertijd onverstandig zijn Rusland te ver in de isolationistische hoek te drijven. Een moeilijke opgave, helemaal gezien de westerse verdeeldheid en de Amerikaanse machteloosheid.’

De westerse verdeeldheid zie je onder andere bij de kwestie van de eventuele toetreding van nieuwe landen tot de NAVO. Jansen: ‘Zeker de EU-landen (Oost-Europa niet meegerekend) willen de verhouding met Rusland niet nog extra belasten. Dus zullen ze een NAVO-lidmaatschap van landen als Oekraïne en Georgië voorlopig op afstand houden.’ Dit gebeurde volgens Wim van Meurs ook al eerder dit jaar. ‘Grote Europese NAVO-landen als Frankrijk en Duitsland hebben in april het Amerikaanse plan om Oekraïne en Georgië op te nemen geblokkeerd. In de huidige crisis wordt weliswaar bevestigd dat Tbilisi nog steeds uitzicht heeft op lidmaatschap, maar in werkelijkheid is men in de Europese hoofdsteden blij dat een regime dat zo onbezonnen reageerde op Russische provocaties niet bij het transatlantische veiligheidsbondgenootschap hoort. Rusland heeft ook duidelijk willen maken dat het sterk gekant is tegen het NAVO-lidmaatschap voor deze twee vroegere Sovjetrepublieken.’

De door Jansen genoemde Amerikaanse machteloosheid wordt mede veroorzaakt door het conflict dat het heeft met Iran over kernwapens. In dit conflict heeft het de Russische steun juist nodig. Daardoor kan Amerika het zich niet veroorloven om de Russen te veel van zich te vervreemden.

Frankrijk en Duitsland hebben het Amerikaanse plan om Georgië op te nemen in de NAVO geblokkeerd. Foto: © REGIERUNGonline / Bergmann

Bevriezen

Van Meurs ziet geen oplossing voor het conflict en vindt “bevriezen” het maximaal haalbare. ‘Veel bewoners van Zuid-Ossetië hebben, wellicht niet ten onrechte, het gevoel beter af te zijn in een niet-bestaande staat dan in een herenigd Georgië, een onafhankelijk Zuid-Ossetië of zelfs in een verenigd Ossetië onder Russische protectie,’ aldus van Meurs. ‘In de huidige constellatie met Rusland is het conflict niet op te lossen – noch met geweld (Saakasjvili’s optie), noch vreedzaam (door westerse diplomatieke bemiddeling, interetnische dialoog en economische steun): bevriezen is het maximaal haalbare.’

Marc Jansen is verbonden aan de Universiteit van Amsterdam en schreef samen met J.W. Bezemer ‘Een geschiedenis van Rusland: Van Rurik tot Poetin’ (Van Oorschot, 2008). Wim van Meurs is universitair docent aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Rob van Hemert is correspondent voor Kennislink en docent aan de Universiteit van Amsterdam.

Dit artikel is een publicatie van Kennislink (correspondentennetwerk).
© Kennislink (correspondentennetwerk), alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 01 september 2008

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.