Je leest:

Zorg over en voor ouderen

Zorg over en voor ouderen

In Nederland worden ontwikkelingen op sociaal en cultureel gebied, zoals de vergrijzing, beschreven en onderzocht door het Sociaal en Cultureel Planbureau. Tijdens een brainstormsessie bij het SCP signaleren vier onderzoekers van de ‘Onderzoeksgroep Zorg’ diverse trends die gevolgen hebben voor de samenleving en de plek van ouderen daarin.

Meer netwerken

Waar de ouderen van vroeger vooral functioneerden binnen een netwerk van familie, worden tegenwoordig vrienden steeds belangrijker. ‘Voor zover die aanwezig zijn’, voegt SCP-onderzoekster Inger Plaisier daaraan toe. ‘Gezinnen zijn kleiner geworden waardoor er simpelweg minder familie is. Daarnaast wordt er vaker gescheiden. Gevolg is dat met name steeds meer mannen, die vaker dan vrouwen na een scheiding het contact met de kinderen zijn verloren, risico lopen te vereenzamen.’

‘Toch moet je niet concluderen dat die “nieuwe netwerken” die in plaats van de familie ontstaan per definitie van mindere kwaliteit zijn’, vindt onderzoekster Alice de Boer. ‘Netwerken van vrienden kies je per slot van rekening uit, je familie niet. Hoe die netwerken zich zullen ontwikkelen in relatie tot de veroudering is nog maar de vraag. Een netwerk met allemaal mensen van min of meer gelijke leeftijd zal misschien eerder tegen praktische problemen aanlopen dan mantelzorg op basis van een ouder-kind netwerk. En wat wordt de rol van nieuwe media? De ouderen van nu zijn niet met computers opgegroeid, maar steeds vaker zullen toekomstige gepensioneerden gewend zijn om informatie technologie in hun dagelijks leven in te zetten. Daar kunnen ze een hoop profijt van hebben.’

‘Wat dat betreft zul je vooral ook moeten vertrouwen op initiatieven van ouderen zelf’, vindt onderzoeker Cretien van Campen. ‘Er zijn meer dan genoeg voorbeelden bekend van speciale voorzieningen binnen aangepaste woonvormen voor ouderen waar ze helemaal niet op zitten te wachten. Ik weet bijvoorbeeld van een complex waar de ouderen de automatische veiligheidsverlichting zelf onklaar hadden gemaakt omdat ze helemaal mesjogge werden van dat licht dat te pas en te onpas aanfloepte.’

‘Een ander voorbeeld’, vult onderzoekster Mirjam de Klerk aan, ‘is een project waar ouderen twee knoppen bij de telefoon hadden: een als ze dringend hulp nodig hadden, en een ander als ze gewoon even contact met iemand wilden hebben. Binnen de kortste keren hadden de gebruikers door dat ze op de ene knop wel iemand aan de lijn kregen en bij de andere pas na een veel langere tijd. Driemaal raden welke knop alleen nog werd gebruikt.’

Alternatieven

Serviceflat

Een van de oudere vormen van aangepast wonen voor zelfstandige ouderen is de serviceflat: een appartementencomplex waar ouderen een eigen, zelfstandige woning hebben, maar waar extra voorzieningen beschikbaar zijn op het moment dat mensen niet meer zelfstandig kunnen koken of andere hulp nodig hebben.

Aanleunwoning

Wie nog niet toe is aan een verzorgingshuis, maar wel graag de voorzieningen bij de hand heeft (‘voor het geval dat’) kan terecht in een aanleunwoning. Zo’n aanleunwoning is een zelfstandige woning die vaak letterlijk tegen het verzorgingshuis is aangebouwd of daar op zijn minst vlakbij staat. Mocht de nood aan de man – of vaker nog: aan de doorgaans langer levende vrouw – komen, dan hebben de bewoners van de aanleunwoning vaak versneld toegang tot het bijbehorende verzorgingshuis.

Small
Door een ‘buideltje’ toe te voegen aan je huis kun je de zorg voor je ouders op je nemen.

Kangoeroewoning

Een kangoeroewoning heeft een hoofdverblijf, waar bijvoorbeeld een jong en vitaal gezin woont. Daarnaast is er een ‘buidel’: een tweede woning waar bijvoorbeeld ouders wonen die behoefte hebben aan mantelzorg van de bewoners uit de hoofdwoning.

Woongroep voor ouderen

Zoals studenten vaak in woongroepen wonen, zo verschijnen er ook steeds meer woongroepen voor ouderen. Er bestaat ook al een Landelijke Vereniging Gemeenschappelijk wonen voor Ouderen – www.lvgo.nl – die ouderen helpt bij het zoeken naar een woongroep, naar gelijkgestemden voor een bestaande groep, of naar een locatie om een nieuwe groep te starten.

Beleid doet meer voor zorggebruik dan demografie

‘Als je wilt weten hoe in onze maatschappij de zorg voor ouderen in de toekomst eruit ziet, dan zou ik eerder naar het beleid kijken dan naar de demografie’, zegt De Klerk. ‘Kijk alleen al naar de veranderingen in de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten. Die zullen een enorm effect hebben op de praktische zorg voor ouderen.’ De AWBZ vergoedt langdurige zorg voor mensen met een ernstige beperking. Het gaat dan om beperkingen door een handicap, een chronische ziekte of ouderdom. De kosten die door de AWBZ worden gedekt vallen niet onder de zorgverzekering, maar zijn doorgaans zo fors dat ze voor bijna niemand te betalen zijn. Omdat de totale kostenpost ‘zorg’ voor de overheid enorm is gegroeid, en omdat de demografische ontwikkeling laat zien dat de doelgroep voor de AWBZ blijft groeien, wordt juist dáár fors ingegrepen. ‘Hoe dat precies gaat uitpakken is nog niet duidelijk. Maar dát ouderen de gevolgen van dat beleid gaan merken is zeker’, aldus De Klerk.

Small
Wie in de VS genoeg geld heeft neemt na zijn pensioen intrek in een gated community.

De verwachting van de SCP-onderzoekers is dat in de toekomst alleen nog de meest kwetsbare ouderen in een tehuis geplaatst zullen kunnen worden. De Klerk: ‘Er is een categorie die nu nog in een instelling terecht kan, maar die in de toekomst thuis verzorgd zal moeten worden. En in een groeiend aantal gevallen zullen mensen dat ook zelf moeten betalen of organiseren met vrienden, familie of andere mantelzorgers. Het netwerk wordt steeds belangrijker. Alleen wie het echt niet redt zal een beroep kunnen doen op de overheid.

Dat betekent wel dat de overheid ook zal moeten nadenken over de combinatie betaalde arbeid en mantelzorg. Het aandeel werkenden neemt af ten opzichte van het aantal ouderen. Dus als die werkenden ook nog eens meer mantelzorg moeten verrichten, dan moeten daar voorzieningen voor komen. We zitten op dit moment echt op een kantelpunt in de geschiedenis als het gaat om de zorg voor hulpbehoevende ouderen.’

Ouderen blijven langer doorwerken

Minder werkende jongeren moeten in de toekomst de zorg betalen voor meer ouderen. Tegelijk zijn ouderen veel langer dan vroeger in staat om te werken. Het aantal ouderen in de beroepsbevolking stijgt dan ook snel, zo blijkt uit overzichten van het Interdisciplinair Demografisch Instituut , NIDI. Vooral doordat meer vrouwen steeds langer doorwerken loopt de arbeidsparticipatie van ouderen verder op maar daalt de gemiddelde arbeidsduur.

De gemiddelde leeftijd waarop werknemers met pensioen gaan, is gestegen van 61 jaar in 2006 tot 63,1 jaar in 2011. De vergrijzing van de beroepsbevolking is het grootst in het onderwijs, het openbaar bestuur en de landbouw en visserij.

Verzorgingstehuis
In Nederland leven relatief veel ouderen in een verzorgingstehuis.
Stockfoto

‘Nederland stopt zijn ouderen weg’

Op dit moment gaat het SCP ervan uit dat ongeveer een kwart van de 65-plussers ‘kwetsbaar’, dus zorgbehoevend is. ‘Het goede nieuws is dat driekwart het zelf redt’, zo relativeert Van Campen. ‘Maar als we in 2020 vier miljoen ouderen zullen hebben, dan gaat het dus over één miljoen mensen die hulp nodig hebben.’ Vanuit internationaal perspectief bezien blijken wij daar tot nu toe een bijzondere oplossing voor te hebben, zegt De Klerk. ‘In Nederland zit 6 tot 7 % van de 65-plussers in een AWBZ-instelling. Nergens ter wereld is dat percentage zó hoog. Van oorsprong valt dat hoge percentage te verklaren door de woningnood na de Tweede Wereldoorlog. Het leek in tijden van woningnood heel handig om ouderen te laten verhuizen naar instellingen, om zo plaats te maken in de steden voor al die jongeren die een woning nodig hadden. Let wel: je moest vroeger ook gezond zijn om een plek te kunnen krijgen in een verzorgingshuis.’

‘Zeker vanuit zuidelijke landen, waar het gewoner is om je hulpbehoevende ouders in huis te nemen als ze het niet meer redden, wordt nog wel eens raar aangekeken tegen de verzorgingsstaat’, vult Van Campen aan. ‘En nergens in Noord-Europa is die zo ver doorgevoerd als bij ons. “Nederland stopt zijn ouderen weg”, heet het dan.’ Toch mag je daaruit niet concluderen dat Nederlanders dus respectloos met ouderen omgaan, vinden de onderzoekers. De Boer: ‘Ook al zitten relatief veel van onze ouderen in een instelling, dat betekent niet dat we daarnaast niet aan mantelzorg doen. Uit ons onderzoek blijkt dat 3,5 miljoen volwassen Nederlanders mantelzorg geven, onder wie óók ouderen die hun partner in een instelling dagelijks helpen. En dat zal alleen maar meer moeten worden.’

Zie ook:

Grijs platteland, vereenzaamde stad

Dit artikel is een publicatie van Stichting Biowetenschappen en Maatschappij.
© Stichting Biowetenschappen en Maatschappij, alle rechten voorbehouden
Dit artikel publiceerde NEMO Kennislink op 18 juni 2013

Discussieer mee

0

Vragen, opmerkingen of bijdragen over dit artikel of het onderwerp? Neem deel aan de discussie.

NEMO Kennislink nieuwsbrief
Ontvang elke week onze nieuwsbrief met het laatste nieuws uit de wetenschap.